Stommiteit of democratie ten top

Dat minister Zalm zich vergiste in de cijfers over de ozb is één ding. Maar dat hij burgers oproept om geen belasting te betalen, is iets geheel anders. Mag een minister dat? Nooit, zegt de één. Moet vaker gebeuren, zegt de ander.

Den Haag, 22 febr. - Betaal uw lokale belasting niet, als de gemeente die onwettig heeft verhoogd. Met deze oproep - 'Ik moet ook de belastingbetaler beschermen' - zette vice-premier Gerrit Zalm (Financiën, VVD) zondag een historische stap. Volgens Gert Schutte, oud-fractievoorzitter van het GPV die jarenlang gold als 'het geweten van de Kamer', is zo'n oproep uniek. 'Een minister die zegt dat burgers de wet moeten overtreden, komt nooit voor', zegt Schutte.

Zalm deed later afstand van een deel van zijn uitspraak. Hij had zich gebaseerd op onjuiste en onvolledige gegevens, erkende hij gisteren. 'Ik heb erop gewezen dat een aanslag die door een gemeente buiten de wet om wordt opgelegd, niet geïnd kan worden, omdat die niet rechtsgeldig is. Daarom zou je zo'n aanslag ook niet behoeven te betalen', zei Zalm in de Tweede Kamer. 'Maar het is beter dat een burger bezwaar en beroep aantekent ingeval een gemeente de wet te buiten gaat.'

Toch blijft de oproep van Zalm opmerkelijk, zeggen staatsrechtdeskundigen. Over de vraag of het staatsrechtelijk mócht wat Zalm deed, is een debat ontstaan. Is het een 'politieke stommiteit' (PvdA-senator en hoogleraar staatsrecht Erik Jurgens) of 'democratie ten top' (de Maastrichtse hoogleraar staatsrecht Twan Tak)?

Schutte: 'Toen ik Zalm die uitspraak zag doen, kwam die me vreemd voor. Het komt vaak voor dat de belangen van lokale overheden en het Rijk botsen. Dat zit bijna ingebakken in ons staatsbestel, omdat er gescheiden verantwoordelijkheden zijn. Maar het staatsrecht laat geen ruimte voor oproepen tot het overtreden van de wet.'

Als een minister echt vindt dat een besluit van een lagere overheid onrechtmatig is - de aanvankelijke stelling van Zalm - dan is er nog altijd een 'koninklijke weg', zegt Schutte: een besluit kan voor vernietiging bij de Kroon worden voorgedragen. De regering kan een besluit van een gemeente op die manier ongedaan maken, zoals een besluit om de onroerendzaakbelasting (ozb) te verhogen. Dat, zegt Schutte, is de manier waarop conflicten tussen gemeente en overheid opgelost kunnen worden.

Nee, zegt de Maastrichtse hoogleraar staatsrecht Twan Tak. Hij vond de manier waarop Zalm de lagere overheden aanpakte, 'de enig juiste'. De regering mág besluiten vernietigen, dat staat in de wet. Maar, vindt Tak, de rijksoverheid zou daarmee erg veel macht naar zich toetrekken. Tak: 'Hij liet duidelijk blijken dat het een zaak van gemeenten is, niet van het rijk. Als hij zou aankondigen om besluiten van gemeenten om de ozb te verhogen voor vernietiging in aanmerking te brengen, zou hij zichzelf een veel te groot machtsmiddel toekennen.'

In die zin is wat Zalm nu deed, het omgekeerde van wat er in januari in het Limburgse Onderbanken gebeurde. Daar eiste het rijk via een noodverordening, tegen de wil van de gemeenteraad in, dat een deel van het bos in Schinveld gekapt moest worden. De burgemeester stond daarop de kap toe. 'Het ontbrak het rijk daar aan respect voor lagere overheden. Hier vond ik dat meer uit spreken. Chapeau voor Zalm', zegt Tak.

De uitspraak van Zalm doet Tak denken aan oproepen van de PvdA uit de jaren zestig om 'proletarisch te gaan winkelen' (winkeldiefstal plegen). Helemaal nieuw is het dus niet, vindt hij. 'Maar het gebeurt te weinig dat bewindspersonen discussies in de openbaarheid voeren. Dit is democratie ten top. Zalm deed iets, wat dagelijks zou moeten gebeuren.'

De Groningse hoogleraar staatsrecht Douwe-Jan Elzinga verbaast zich erover dat juist Zalm zo onder vuur is komen te liggen, terwijl de fout volgens hem gemaakt is op het ministerie van Binnenlandse Zaken. Dat departement stuurde een brief aan de 62 'verdachte' gemeenten met de mededeling dat er wellicht wat mis zou zijn met de hoogte van de ozb-aanslag.

Elzinga: 'De brief van minister Remkes is op basis van zeer dunne informatie geschreven. Remkes had daarin veel zorgvuldiger moeten zijn.' Elzinga noemt het 'volkomen onaanvaardbaar' dat Remkes brieven rondstuurt aan gemeenten op basis van onjuiste informatie. 'Een minister van Binnenlandse Zaken die zulke brieven schrijft, is geen knip voor zijn neus waard. In die brief zat een deel van de rechtvaardiging van Zalms opmerkingen.'

Zalm hield gisteren in de Tweede Kamer staande dat Remkes juist correct gehandeld heeft: 'Ik wijs erop dat de minister van Binnenlandse Zaken zijn verantwoordelijkheid heeft genomen en dat hij alle gemeenten die mogelijk grotere verhogingen hebben dan wettelijk was toegestaan, heeft aangeschreven. Hij heeft ze gewaarschuwd en gezegd: pas eventueel de verordening aan.'

Dat voorbehoud in de brief van Remkes heeft volgens Elzinga echter geen enkele waarde: 'Een rijksoverheid hoort brieven aan lokale overheden op feiten te baseren, dat is hier niet gebeurd en dat is dus verkeerd.' Over Zalms uitspraak van zondag zegt Elzinga: 'Van Aartsen parafraserend zou ik zeggen dat Zalm het vet-woest gedaan heeft, maar hij heeft er ook zijn excuses voor gemaakt, daarmee is die zaak af.'