Hamas zal de islam moderniseren

Met Hamas kan iets van onschatbaar belang beginnen: een waarlijk moderne, veel geseculariseerder islamitische samenleving, meent Rik Smits.

Vorige week brak Aluf Benn een pragmatische lans voor Hamas (Opiniepagina, 14 februari). Omdat de beweging gedisciplineerder is dan Fatah ooit was, gezag heeft onder de Palestijnen en bereid is verantwoordelijkheid te dragen en realpolitik te bedrijven, stelde hij, is samenwerking met het politieke midden in Israël denkbaar, en dat schept vredeskansen. Maar Hamas zou wel eens nog veel belangrijker kunnen zijn dan Benn voorziet.

Het hedendaagse Midden-Oosten is een perfecte illustratie van de kracht van het aloude recept voor macht dat een Maastrichtse pastoor eind negentiende eeuw aan grootindustrieel Jacobus Regout voorhield: 'Hou jij ze arm, dan hou ik ze dom.'

In een land als Saoedi-Arabië, bijvoorbeeld, verrijkt al zolang als er olie stroomt een parasitaire elite zich schaamteloos ten koste van alles en iedereen. Het sterkste wapen waarmee die elite zich handhaaft, is het verstikkend repressieve, anti-intellectuele en anti-individualistische systeem van taboes, ge- en verboden dat ze daar islam noemen.

Dat bedoelden de Saoediërs ook met hun opmerking tegenover minister Bot dat de islam geen godsdienst is, maar een way of life: het is geen religie in de persoonlijke, zinzoekende betekenis van dat woord, maar een politiek instrument waarmee je het leven van het volk beheerst. Want hoe minder mensen weten, hoe gemakkelijker ze zich laten belazeren. Bij de bizarre cartoonrellen vertrappen overal in Azië straatarme moslims elkaar in naam van de profeet, zonder benul van wat Denemarken is en zonder ooit die plaatjes gezien te hebben. Hebben die stakkers niets anders aan hun hoofd? Ja, maar dit is wat uitzichtloosheid en gebrek aan geld, kennis en ontwikkeling altijd en overal met mensen doen: een beetje ophitsen, een tikje manipuleren, en ze doen zichzelf en elkaar nog meer leed aan dan ze al hebben.

Geen enkele gewone moslim die daarvan profiteert. De winst is voor de powers that be, van de elite van Saoedi-Arabië en de mollahs van Iran tot aan de dorpsimam in een gat in Jutland. Al die grote en kleine machthebbers profileren zich er door als de ware verdedigers van de gelovigen tegen een vage collectieve vijand: de westerse samenzwering met haar al evenjaloersmakende als onbereikbare verlokkingen.

Opvallende uitzondering in het deerniswekkende koor van zelfdestructief protest waren de Palestijnse gebieden. Daar gebeurde niets, wat onmiddellijk schamper werd afgedaan als een 'zuiver strategisch' trucje van Hamas. Wat een onderschatting! Veeleer laat het zien dat Hamas en de Palestijnen belangrijker zaken op het oog hebben, en dat is winst. Want met mensen zonder illusies kun je niet onderhandelen. Dat kan alleen als er hoop is op beter, in dít leven, precies wat Hamas de gedesillusioneerde Palestijnen gegeven heeft.

In ons eigen land veranderde rond 1900 het opkomend socialisme het uitgebuite, murw geslagen stadsrapalje van Regout en de pastoor in een serieuze onderhandelingspartij, door het ontstaan van vakbonden. Die aanvankelijk fel bestreden ontwikkeling heeft uiteindelijk iedereen behalve de kerk onvoorstelbaar grote winst gebracht, inclusief de Regouts van de natie.

Zo'n vakbondachtige rol lijkt Hamas, dat net als de volksverheffers van toen zijn machtsbasis heeft in sociaal-educatieve activiteiten en flink wat zelforganisatie, nu ook te kunnen spelen - iets dat Arafats Fatah nooit kon, omdat het onlosmakelijk verweven bleef met het corrupte Arabische establishment. De parallellen zijn verbazend precies: tegenover het Palestijnse proletariaat, georganiseerd in de vakbond Hamas, vervult de as Israël-Amerika zowel economisch als met het blanke sabel perfect de rol van Regout die de mensen arm houdt, terwijl de politieke, geïnstitutionaliseerde islam de rol speelt van de domhoudende kerk.

Zo kan met Hamas iets van onschatbaar belang beginnen: een waarlijk moderne, veel geseculariseerder islamitische samenleving. Niet omdat de beweging dat zo graag wil, maar omdat ze zich nu eenmaal die historische rol heeft aangemeten. Verder succes brengt Hamas onvermijdelijk in conflict met de belanghebbenden bij de status quo. Zoals de bonden uiteindelijk de macht van de kerk over de christelijke arbeiders braken, zo kan Hamas de verlammende greep van de politieke islam op het leven van de moslims breken.

Dus laten we geduld hebben met Hamas en geen onmogelijke eisen vooraf stellen, zoals het afzweren van de eigen beginselen. Doelstellingen als de vernietiging van Israël zullen net zo ritueel blijken als de rode vaandels en de strijdliederen van de oude socialisten. En ze zijn net zo heilig. Laat de geldkraan open en neem Hamas serieus, er staat te veel op het spel.

www.nrc.nl/opinie:Artikel Aluf Benn 'Hamas is een vredespartij'

Rik Smits is taalkundige en publicist.