Absoluut zeker weten

De cartoon-opwinding lijkt in het Westen op haar retour. Opwinding heeft nu eenmaal een beperkte CNN-houdbaarheid en alle argumenten zijn wel zo'n beetje gewisseld. Over naar een volgende verrassing.

Maar even afgezien van al die tv-genieke vlagverbrandingen, hier in Indonesië begint het pas. Vrijzinnige intellectuelen en overige verstandige moslims zijn hier in ontreddering achtergelaten. En dan gaat het niet zozeer om die cartoons zelf. Nee, het zijn veel meer die uitroeptekens die verscheidene West-Europese media pas daarna hebben gezet door die cartoons nog eens met een provocerende nadruk te etaleren. Deze zogenaamde strijdbaarheid en heroïek omwille van het beginsel van de vrijheid van meningsuiting - dat is pas echt een raadsel.

Vergeet even de radicale clubjes en de tv-beelden. Voor hen was het een feest, met een soort wijgevoel van een 'Islamitische Internationale' van Beiroet tot Bandung, met overal dezelfde leuzen, dezelfde rituelen van de verontwaardiging en het aangename gevoel het Westen nu eindelijk eens in al zijn doortraptheid te hebben betrapt. Dat luchtte op.

Natuurlijk zijn die Deense cartoons gekaapt door radicale moslims in autoritaire samenlevingen om de islamitische massa's in de wereld te mobiliseren, want - met alle respect voor Denemarken - anders had dit kleine Scandinavische land niet in zo'n korte tijd zo'n status kunnen verwerven dat het konterfeitsel van Rasmussen naast dat van Bush op de brandstapel wordt gegooid. Maar diverse liberale moslims die ik sprak, voelen zich ingeklemd tussen wal en schip. En dat kwam niet zozeer door die Deense cartoons, waar een vrijzinnige geest ook in dit vrome land hooguit wat geprikkeld maar verder schouderophalend aan voorbij zou kunnen gaan. Nee, de schrik kwam pas echt toen bleek dat in diverse West-Europese landen de cartoons in korte tijd werden gepromoveerd van een kwestie van smaak tot een kwestie van principe. Juist dat herdrukken van de cartoons in Europa, niet bij wijze van informatievoorziening maar uit een drang om te getuigen, heeft het al die pleitbezorgers hier van harmonie en dialoog zo lastig gemaakt. Over smaak valt nog te twisten, over principes niet en dus konden ook liberalen hier weinig anders meer doen dan zich conformeren aan de mainstream verontwaardiging. Ik ben hier geen enkele moslim tegengekomen die daar anders over dacht. Nu zou het kunnen dat ze allemaal laf , conformistisch of achterlijk zijn, maar dat is een nogal arrogante stelling. Bovendien hebben we het over honderden miljoenen mensen, dus ook niet zomaar te veronachtzamen, dus behalve arrogant is het ook niet echt praktisch.

Ik sprak er onder anderen over met Gus Dur Wahid, de bijna blinde man die enkele jaren president van Indonesië is geweest. Dat waren niet zijn gelukkigste jaren, want hij was het type politicus dat in volle vaart op een T-kruising afrijdt zonder richting aan te geven. Maar hij is jarenlang leider geweest van de grootste moslimorganisatie in Indonesië (en ter wereld). Bovendien is hij een intellectueel met gezag in geloofszaken. Hij vertelde over zijn vier dochters en de prachtige internationale opleidingen die ze hebben genoten. 'Zij leren eigenlijk pas goed hoe weinig wij - wij hier en het Westen - elkaar kennen. Ik geloof graag dat de meeste mensen bij jullie geen idee hebben van de gevoeligheid.' Ze zouden zich wat hem betreft in de islamwereld ook niet zo moeten opwinden, maar het komt ook voort uit onwetendheid. Geholpen door Arabische fundamentalisten, zien ze in de hele islamitische wereld in die cartoons ineens een veel grotere provocatie dan waarschijnlijk was bedoeld.

Volgens Wahid hebben moslims in Europa en moslims aan de andere kant van de Arabische wereld hetzelfde belang, namelijk om zich wat losser te maken van diezelfde Arabische geloofswereld. 'Afstand tot de Arabische islam, daar werken wij hier aan', zegt hij, 'dat is een kwestie van onderwijs en van tijd.' Want het is de Arabische wereld die een volgens hem onnodige tegenstelling tussen islam en democratie voorturend voedt, ja moet voeden om geloofwaardig en aan de macht te kunnen blijven.

Daarom voelen mensen als Wahid zich een beetje in de steek gelaten. De zittende president Yudhoyono schreef het in een brief aan een westerse krant: 'Het telkens weer afdrukken van de cartoons om het punt te maken van de vrije meningsuiting, is een daad van gevoelloze heldhaftigheid en het dient de democratie niet. De gemiddelde moslim die vijf keer per dag bidt, moet ervan worden overtuigd dat de democratie die hij omarmt, ook zijn heilige islamitische symbolen respecteert. Anders heeft democratie hem niet veel te bieden.'

Het is een vraag die bij verlichte moslims hier telkens opduikt. Waarom die acties bij jullie, dat herdrukken om de vrijheid van meningsuiting te verdedigen? Is jullie democratie soms in gevaar? Telt onze verlegenheid niet?

Tja, wat moet je zeggen? Menig westers kampioen van het vrije woord heeft de laatste weken laten weten dat het 'een principiële kwestie' is. Dat maakt het hier zo lastig, want zodra deze kwestie principieel wordt, moet een moslim kiezen tussen geloof en democratie.

Hoe principieel is het eigenlijk? Is het ook niet een kwestie van maatgevoel?

Het principe is alles. Alles? - ach, we leven in het tijdvak van de Grote Woorden: absoluut zeker weten.