Niemandsland

De Australische Aborigines kenden geen schrift, laat staan een kadaster. De eerste kolonisten verjoegen de oorspronkelijke bewoners zonder pardon van hun land. Pas in 1992 verwierp de Hoge Raad het idee van Terra Nullius (Leeg Land) dat sinds 1788 ten grondslag had gelegen aan de kolonisatie. Een uitspraak van grote politieke en praktische betekenis, zegt Ad Borsboom, die al bijna 35 jaar veldonderzoek doet onder Aborigines in Arnhem Land, in Noord-Australië.

Hoezo?

Ad Borsboom: 'Hiermee wordt erkend dat Australië oorspronkelijk geen no man's land was, maar dat Aborigines wel degelijk landrechten kenden, die erkend moeten worden. Sindsdien zijn er veel rechtszaken over landrechten geweest. Mede dankzij archeologisch, antropologisch en linguïstisch veldonderzoek is de afgelopen decennia het inzicht gegroeid dat de Aborigines niet zomaar wat rondzwierven, maar hun land bewoonden en onderhielden en het zeer systematisch gebruikten. Daarmee werd het juridische begrip Terra Nullius ontkracht. Daarbij hebben de Aborigines zelf een emancipatieproces doorgemaakt en de landrechten op de politieke agenda gezet.'

'Uiteraard spelen economische motieven mee, maar de Aborigines voelen vooral een sterke religieuze verbondenheid met het land van hun voorouders. Daarin zouden de mythische wezens die het land oorspronkelijk hebben geschapen, nog steeds als spirituele krachten aanwezig zijn. Die leven voort in de vitaliteit van de natuur, waaruit ook de zielen van de ongeborenen voortkomen. Planten en dieren kunnen alleen maar groeien en bloeien dankzij deze spirituele krachten. De 'buitenkant' van de zintuigelijk waarneembare wereld wordt voortdurend gevoed door die spirituele 'binnenkant'. Zo zien ze dat.'

Wel een moeilijk verhaal in een juridisch debat over landrechten.

'De claims komen niet van individuele families, maar van grotere groepen, die voor de rechter elk hun eigen verhaal vertellen over hoe de mythologische wezens door het land trokken, langs plaatsen die nu heilig zijn, net zoals onze verhalen over de trektochten van aartsvader Abraham. De rechter toetst of die verhalen met elkaar en met de familiegeschiedenis kloppen.'

'Veel van die verhalen zijn vastgelegd in gezangen, die rotsen, struiken en dieren van plek tot plek beschrijven. Die songlines komen nu in rechtszaken van pas om te bewijzen dat iemand tot het land behoort. Ze worden ook gebruikt bij landclaims van rivaliserende stammen. If you own the country, then sing it. Wie in conflictsituaties de beste songlines heeft, krijgt landrechten toegewezen.'

Wordt men daar veel wijzer van?

'Je kunt als Aborigine geen bouwterrein in Sydney claimen. Landrechten worden alleen verleend op maagdelijke gronden. Maar die zijn er in het binnenland nog in overvloed. Inmiddels zijn 20 procent van de landclaims toegekend en in het noorden zelfs 40 tot 50 procent. In Arnhem Land gaat het om zeer vruchtbare, tropische gronden. Vaak bewegen families zich tussen hun oude clangebied en een stad of dorp in de buurt, waar de kinderen naar school en naar de disco gaan en waar de auto gerepareerd kan worden. De jongelui lopen tegenwoordig met mobieltjes rond en werken met computers, maar ze leren ook de songlines. En ze pakken het vliegtuig om een traditionele begrafenisrite bij te wonen aan de andere kant van Arnhem Land.

Dezeweekspreekt@nrc.nl