Hoe een VVD-strategie in duigen vielZondebok poogt campagne te redden

Gerrit Zalm is te gretig geweest. Ten onrechte nagelde hij 62 gemeenten aan de schandpaal. Een politieke blunder in campagnetijd. De aanval op de gemeenten was drie weken geleden al gepland.

Sorry. Excuses. Stom. Minister van Financiën Gerrit Zalm (VVD) nam gisteren alle verantwoordelijkheid op zich voor het debacle met de ophef over de onroerendezaakbelasting (ozb). De aanval op gemeenten die de ozb te veel verhoogd zouden hebben, ontplofte als vuurwerk in de handen van de politicus die alom bekend staat als een uitmuntende rekenaar.

In een etmaal lag een zorgvuldig uitgestippelde VVD-strategie voor de komende gemeenteraadsverkiezingen in duigen. Al weken was het campagneteam van de VVD van plan om van de ozb, een typisch VVD-onderwerp, een groot nummer te maken. Het optreden in Buitenhof was drie weken geleden met de redactie afgesproken, het wachten was op de cijfers van onderzoeksinstituut COELO die het gelijk van de VVD moesten bewijzen. Toen die vorige week verschenen, en uit een vluchtige berekening bleek dat tientallen gemeenten de ozb te veel zouden hebben verhoogd, dachten de campagnestrategen van de VVD te kunnen toeslaan.

Grote vraag is hoe Zalm, die in zijn elf jaar ministerschap een gedegen reputatie opbouwde, zo’n politieke blunder kon begaan op een terrein dat hem zo na staat, de ozb. Een combinatie van ambtelijke rekenfouten en gretigheid gevoed door de naderende verkiezingen, zo blijkt.

Gisteravond deed Zalm een oefening publieke boetedoening op een bijeenkomst in Haarlem. De hamvraag kwam uit de zaal. „Meneer Zalm, moet ik nou betalen of niet”, vroeg een Haarlemse VVD’er in café De Gouverneur aan de minister. Het antwoord was helder: „Ja, u moet gewoon betalen.” Gejoel. Haarlem heeft de ozb voor 2006 correct vastgesteld. Burgers dienen de aanslag gewoon te voldoen en als ze het er niet mee eens zijn moeten ze bezwaar aantekenen.

Hoe anders klonk diezelfde Gerrit Zalm een dag eerder in het tv-programma Buitenhof. Daar zei hij dat 74 gemeenten (later bleken het er 62) een te hoge stijging van de ozb hadden doorgevoerd. En hij zei dat burgers in die gemeenten hun ozb-aanslag niet hoeven te betalen.

Zalm boog gisteravond diep. Rond half zeven, na een dag van kritiek van gemeenten, provincies en de Kamer op zijn uitlatingen, kwam er een schriftelijke verklaring van de minister: „Ik betreur het dat ik gemeenten wellicht ten onrechte in een verkeerd daglicht heb gesteld.”

In Haarlem, op een campagneavond over lokale economie, varieerde hij in alle toonaarden op zijn schuldbelijdenis. Een blunder, een uitglijder, dom, onverstandig – u zegt het maar, elke optie werd door de minister omarmd. Sorry, excuses, onhandig, ik werd er een beetje emotioneel van toen ik het zag, heb me laten gaan. Of hij nog aan terugtreden had gedacht? Ja, ook dat nog, zei Zalm, maar hij had besloten dat dat niet nodig was omdat hij niet te kwader trouw had gehandeld. „Heeft u toch nog een nieuwtje”, voegde hij de verslaggever lachend toe.

De zaal kreeg bijna medelijden, een sentiment dat Zalm versterkte door te zeggen dat hij slecht tegen zijn verlies kan. Tussen de excuses door probeerde hij wel duidelijk te maken dat, àls uit nieuwe berekeningen die nu op zijn departement worden uitgevoerd, alsnog mocht blijken dat er gemeenten over de schreef gaan, hij ze hard zal aanpakken. Want hij had het allemaal gedaan omdat hij de belastingbetaler wil beschermen, dat moest de kiezer toch begrijpen. Vanmiddag zou Zalm naar de Tweede Kamer geroepen worden door PvdA en GroenLinks om zijn boetedoening ook in de handelingen van het parlement te laten vastleggen. En daarmee, zo hoopt althans de VVD, is de kous af.

Zalms gretigheid om met het onderwerp aan de haal te gaan is begrijpelijk. De ozb is een love baby van Zalm sinds de campagne van 2002: hij pleitte voor volledige afschaffing van de „meest ergeniswekkende onder de belastingen” en kreeg uiteindelijk voor elkaar dat het gebruikersdeel tijdens deze kabinetsperiode is geschrapt.

Berichten in de regionale kranten over te hoge ozb-aanslagen hadden de aandacht getrokken van het VVD-campagneteam voor de gemeenteraadsverkiezingen. Toen het COELO (het onderzoeksbureau voor lokale economie) vorige week met zijn jaarlijkse Atlas van de lokale lasten naar buiten kwam, berekende Binnenlandse Zaken dat 74 gemeenten „naast de pot piesten”, zoals Zalm gisteren zei. Dat was voor hem een bevestiging van een vermoeden.

„We hebben in de wet die de afschaffing van het gebruikersdeel van de ozb regelt, niet voor niets afgesproken dat de resterende ozb aan een maximum gebonden wordt”, zei Zalm gisteravond. „Juist gemeenten met linkse colleges wantrouw ik: die hebben de neiging de ozb te verhogen om gaten te dichten. Toen ik de berekeningen zag, werd ik een beetje emotioneel.”

Door Zalms gewillige rol als zondebok ontkomen zowel het ambtelijk apparaat als het VVD-campagneteam aan een publieke schrobbering. De ambtenaren van Binnenlandse Zaken die de COELO-cijfers hebben doorgerekend, blijven buiten schot. Ironisch genoeg is twee jaar geleden de afdeling FiPuLi (Financiën Publieke Lichamen) overgeheveld van het ministerie van Financiën naar Binnenlandse Zaken. Ambtenaren van Financiën waren niet betrokken bij de analyse van de ozb-gegevens.

Desgevraagd zei Zalm gisteren dat hij nog wel even getwijfeld heeft of hij het niet ook nog door zijn eigen ambtenaren had moeten laten nakijken. Maar die gedachte slikte hij even snel weer in.

Binnen het VVD-campagneteam weet niemand zich te herinneren wie de geestelijk vader is geweest van het plan om Zalm in Buitenhof op lastenverhogende gemeenten te laten schieten. De deur zit potdicht om verdere schade te voorkomen.

De enige die er naast Zalm slecht vanaf komt is de campagneleider, staatssecretaris Mark Rutte (Onderwijs). Deze had immers zondag en maandagochtend nog beweerd dat Zalm burgers niet letterlijk had opgeroepen niet te betalen, terwijl honderdduizenden kijkers dat zondag toch hadden gehoord. Rutte verdedigde Zalm met de mededeling dat „Gerrit gewoon z’n werk aan het doen is en de burger heeft willen waarschuwen”. Toen duidelijk werd dat Zalm er echt naast zat, bleken Ruttes opmerkingen niets meer te zijn dan een onhandige poging om de campagne te redden.

Voorlopige uitkomst is dat ambtenaren van Financiën en Binnenlandse Zaken, in overleg met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het COELO, zullen uitzoeken hoe het exact zit met de ozb-verhogingen.