Zorg is geen probleem bij Duitse vergrijzing

In Duitsland zijn een afnemende en vergrijzende bevolking niet zo deprimerend, merkt Maarten Huygen.

Alle Duitse planologen aan wie ik de vraag stelde, keken mij onbegrijpend aan. 'Hoe zit het met de zorg?', vroeg ik. 'Zijn er wel genoeg verpleegkundigen voor al die ouderen?'

Onder Nederlandse experts scoor je met zo'n vraag naar de 'handen aan het bed', een uitdrukking die me doet denken aan 'dragers van de kist'. Vergrijzing, gereduceerd tot zorg die 'onbetaalbaar' wordt, omdat mensen niet op tijd in hun kist liggen.

Maar voor de stokoude bevolking van het verarmde, voormalige Oost-Duitsland is die zorg kennelijk geen probleem. 'Zorg? Daar hoef ik mij gelukkig niet mee bezig te houden. Dat doet de markt', antwoordde de stadsplanologe die mij en zo'n 25 Duitse planologen uit het hele land rondleidde langs lege vervallen flatgebouwen in het deels verlaten Halle Neustadt.

In deze mistroostige buurt wonen tweeduizend 65-plussers en tweehonderd kinderen tussen de nul en vijf jaar. Een omgekeerde bevolkingspiramide. Tien tot vijftien procent van de bewoners heeft werk. Hier biedt zorg juist een uitweg uit de ellende.

Onbetaalbaar? Dat is een maatschappelijke keuze. Duitsland heeft al jaren veel meer geld over voor zorg dan Nederland. Daar zijn te veel dokters en hier te weinig. Van een hele dag en avond confereren en praten met Duitse planologen in de meest vergrijsde stad van Duitsland heb ik veel opgestoken. Gedurende mijn verblijf heb ik welgeteld vijf kinderen gezien, van wie drie in de kinderwagen. In de tram en op straat overheersen oudere vrouwen. Halle heeft weinig disco's, wel veel banketbakkerijen.

In Nederland werd vorige week verbaasd gereageerd op de geringe bevolkingsgroeicijfers en de krimp in vier provincies, waarvan drie in het oosten tegen de Duitse grens aanliggen. Wie van daar verder trekt, komt in een steeds leger land terecht met een krimpende bevolking, van West- naar Oost-Duitsland naar Polen met Hongarije in het zuiden tot en met Rusland. Vanuit de trein zijn er steeds meer verlaten en half-ingestorte gebouwen te zien. Jonge mensen trekken weg, steeds minder vrouwen krijgen er kinderen. Al die landen hebben al jaren ervaring met een afnemende bevolking.

De werkelijke gevolgen van de vergrijzing in het naburige Duitsland zijn interessanter dan het zoveelste fictieve rekenmodel. Maar ja, Nederlanders spreken geen Duits meer. De Duitse vergrijzing heeft al grote gevolgen voor de Nederlandse export en het Duitse toerisme. Ouderen kunnen in Duitsland geriefelijker reizen dan in Nederland. Duitse advertentie- en marktplanners richten zich in tegenstelling tot de Nederlandse collega's ook op de doelgroep ouderen, ook Nederlandse. Prominente Duitse instituten produceren talloze statistieken en onderzoeken over vergrijzing. Europa en Japan zijn voorposten van andere gebieden in de wereld. Binnenkort zal China door de drastische geboortebeperking nog sterker vergrijzen. 'Wij moeten het probleem van onze eigen ouderdom oplossen om het probleem van de wereld op te lossen', schrijft Frank Schirrmacher, hoofdredacteur van de Frankfurter Allgemeine, in de Duitse bestseller Das Methusalem Komplott.

Om te leren van de Oost-Duitse krimp had het Hamburgse planologiebureau Raum und Prozess in Halle een nationaal congres georganiseerd. In het project Stadtquartiere im Umbruch, met een gelijknamige internetsite, vergelijken planologen uit hoofdzakelijk noord- en middenduitse steden onderling de gevolgen van de afnemende bevolking.

Sprekers hadden het over het sluipende karakter van de verandering. Plotseling merk je dat scholen leeg raken, terwijl bejaardencentra een renaissance doormaken. Politiek gezien is krimp geen populair onderwerp, aldus de planologen. Je geeft als politicus niet graag toe dat mensen niet meer in je stad of provincie willen wonen.

Ambitieuze bestuurders van krimpende steden moeten snel gaan kijken naar de vervallen nieuwbouw voor jongeren (die er niet zijn) in Halle. Dat kan hun ook overkomen.

Een afgebroken wijk in Halle Neustadt wordt bos, een kale plek een volkstuin. Een kinderdagverblijf wordt omgebouwd tot bejaardencentrum. Wat doet de bank of de eigenaar met de hypotheek van een huis of flatgebouw waar niemand meer in wil wonen? Nederlanders protesteren tegen natuurgebieden die verdwijnen, Oost-Duitsers zien met spijt winkels vertrekken.

De lege flats van Halle Neustadt zijn ook een monument voor de effectieve bevolkingspolitiek van vroeger. In de tijd dat Oost-Duitsland communistisch was, lag het geboortecijfer boven de twee kinderen per vrouw. Oost-Duitse vrouwen baarden al jong, rond hun 22ste jaar, want dan kregen ze een eigen woning en honderd procent kinderopvang. Het was geen onderbreking van hun loopbaan. In de Bondsrepubliek bestonden deze extra's niet en dus stortte het geboortecijfer in. Het bewijst de invloed van de overheid op het geboortecijfer.

De Duitse bondsregering doet even weinig aan bevolkingspolitiek als de Nederlandse. Na een terugval na de Wende heeft de Oost-Duitse geboortequote zich nu nu hersteld tot het Duitse gemiddelde van 1,3 kind per vrouw. In Nederland is dat 1,7 kind per vrouw.

Het gemeentebestuur van Halle wil dat oude verlaten panden worden opgeknapt, zodat zich daar ook gezinnen kunnen vestigen. De jonge planoloog Josef Weber durft zich niet meer aan voorspellingen te wagen. Hij heeft in zijn korte loopbaan in Halle zoveel zien veranderen. Vijftig procent van de bevolking is de afgelopen 16 jaar verhuisd, binnen of buiten de stad. 'Je moet gevoel krijgen voor wat leeft onder de bevolking', zegt hij. Dan is vergrijzing niet zo deprimerend.