Toren zes vier drie, mat!

Hoe zit het met schaken en film? Schaken is Oscar-waardig, blijkt uit een precies samengesteld schaakfilmboek van Bob Basalla, schrijft Hans Ree

Wie schaken er in films? Oude mannen in het park, wonderkinderen en andere mensen met een overontwikkeld brein, sociaal onaangepaste computernerds, computers zelf, generaals, maniakken, de adel, Russen, joden en vooral Russische joden, detectives en niet te vergeten het Kwaadaardig Brein dat op wereldheerschappij uit is.

Schurken schaken vaker dan helden en ze hebben bijna altijd zwart. Sinds de jaren 70 van de vorige eeuw schaken er ook af en toe vrouwen, altijd als een verrassend element in de film dat de tegenspeler in lichte verwarring brengt.

Het schakerslijstje is samengesteld door de Amerikaan Bob Basalla, die eind vorig jaar het boek Chess in the Movies publiceerde. Na jarenlange Herculische arbeid heeft hij bijna 2000 films gevonden waarin schaken een rol speelt, al is het soms alleen maar door een schaakbord dat even te zien is, of doordat iemand een pion in een duister spel wordt genoemd. Aan de andere kant kan Basallo ook streng zijn. De talloze video's met technische schaakinstructie telt hij terecht niet mee.

Schaken blijkt goed te zijn voor een film, want Basalla merkte dat van alle films die in de loop der jaren genomineerd zijn voor een Oscar in de categorie 'beste film', er één op de zes iets met schaken van doen had. Dat een film goed voor het schaken is komt ook wel voor, maar veel vaker wordt het schaakspel lelijk mishandeld.

Het bord ligt negentig graden gedraaid, koning en dame zijn verwisseld, onzinnige stellingen worden getoond, stukken die al geslagen zijn doen een paar seconden later weer vrolijk mee, er wordt triomfantelijk 'mat!' geroepen als er helemaal geen mat is, of er wordt plechtig een zet aangekondigd die niet bestaat, zoals bijvoorbeeld 'Toren zes vier drie.'

Basalla heeft een scherp oog voor dit soort fouten en ook trouwens voor fouten die niets met schaken te maken hebben. Zo ziet hij bijvoorbeeld in een ruimtecabine op weg naar Mars een schaker tevreden een pijpje roken, alsof hij straks het raampje van zijn ruimteschip open zou kunnen doen om wat frisse lucht binnen te halen.

Zijn die fouten erg? Voor niet-schakers waarschijnlijk niet, maar schakers ergeren zich er aan en we vragen ons af waarom iemand een schaakfilm wil maken als hij niet om schaken geeft.

Een van de bekendste schaakfilms is The Luzhin Defence (2000), gebaseerd op Vladimir Nabokovs roman The Defense. Net als Basallo vind ik dat een bezienswaardige film, maar op de schaakinhoud valt veel aan te merken.

Het lijkt er op dat regisseur Marleen Gorris een beetje een hekel aan schaken en schakers had. 'Een saai spel voor wie niet ingewijd is', zegt ze op de DVD en ook verder wekte ze de indruk dat ze het maar lastig vond dat er geschaakt moest worden in een film over een schaker. Over haar schaakadviseur grootmeester Jon Speelman, die in de credits ten onrechte John wordt genoemd, zegt ze in een interview: 'Hij was bijna een cliché; lang en slungelig en onverzorgd. En hij had dikke brillenglazen en tics.'

Ook zei Gorris dat ze niet dacht dat er ook maar één schaakfout in haar film zat. Dat zou waarschijnlijk waar zijn geweest als ze goed naar Speelman had geluisterd.

In de film is dit (tenminste, iets dat er erg op lijkt) een stelling uit een van Luzhins partijen van zijn laatste toernooi. In het echt kwam de stelling voor in Vidmar - Euwe, Karlsbad 1929. Wit dreigt mat te gaan, maar met een aardige combinatie was hij Euwe een slag voor: 34. Te8+ Lf8 35. Txf8+ Kxf8 36. Pf5+ Kg8 37. Df8+ en zwart gaf op, want na 37...Kxf8 zou wit mat geven met 38. Td8.

Helaas, in de film is de diagramstelling, die Speelman ongetwijfeld netjes had neergezet, door onverschillige handen een beetje veranderd. De witte Te1 staat in de film op e2 en de zwarte Tc2 op c1. Het gevolg is dat er aan het eind geen mat is voor wit en dat zijn hele combinatie onzinnig is. Niettemin geeft Luzhin toch mat met Td8, zich er niet om bekommerend dat het in dit geval een illegale zet is.

Het slot van Vidmar - Euwe was al eens eerder gebruikt in Knight Moves (1993) van regisseur Carl Shenkel, een film over een schakende seriemoordenaar. Je zou bijna medelijden met Euwe krijgen.

In het boekje van de toernooiwinnaar Nimzowitsch over Karlsbad 1929 werd Euwe's spel tegen Vidmar op zeer denigrerende manier gehekeld en later werd zijn ondergang herhaald in twee van de bekendste schaakfilms die ooit gemaakt zijn. Ach, daar zou hij zich niet aan geërgerd hebben, maar waarschijnlijk wel aan dat zogenaamde mat met een illegale zet.