Pas op, lawinegevaar!

Ook deze winter zullen weer tientallen vakantieskiërs lawines veroorzaken doordat ze zich buiten de veilige skipistes wagen. Elsje Jorritsma hoorde hoe de pisteurs in ski-gebieden hun best doen om lawines te voorkomen

Aan de muur van de piste-dienst in Les Arcs hangt een kaart van het skigebied. Niet het bekende vrolijke vooraanzicht van de ski-pas - bergen, bos, en liftjes tegen een strakblauwe lucht - maar een serieuze stafkaart. Die laat niet zien waar de gezellige terrasjes zijn, maar waar de kans op levensgevaarlijke lawines het grootst is. Alle gebouwen en wegen staan er op, de pistes zijn zwarte, rode en blauwe plekken. Opvallender en talrijker zijn de tientallen vlekken die de kaart oranje kleuren. 'Dat zijn alle bekende lawines die ooit in dit gebied zijn afgegaan', zegt Serge Griot, de baas van de piste-dienst van Les Arcs in de Franse Alpen. Het oranje bedekt afgelegen bergkammen, maar loopt ook dwars over de pistes en de dorpen van het skigebied.

Griot doet zijn betoog, in het kader van een voorlichtingsweek over het werk van de dienst, in een hutje bovenop de Arpette, een topje van 2.400 meter in het gebied van Les Arcs. Buiten sneeuwt het inmiddels, binnen legt de pisteur uit hoe zijn piste-dienst ervoor zorgt dat iedereen veilig kan skiën. Want het oranje op de kaart is een grafische weergave van iets wat de honderdduizenden Nederlanders die deze weken de Alpen opzoeken zich nauwelijks realiseren, volgens Griot: de bergen in de winter zijn gevaarlijk. Als het flink gesneeuwd heeft, ontstaan er lawines, zo eenvoudig is het. Daarom zullen er ook dit jaar weer tientallen skiërs sterven die zich buiten de piste wagen. En daarom moeten de zeventig pisteurs van het Franse ski-gebied Les Arcs rond de klok werken om te voorkomen dat de lawines de pistes zelf bereiken.

Met succes, want in de Alpen zijn er vrijwel nooit lawine-ongelukken op pistes. Griot wijst nog eens op de kaart van de lawines in het gebied. 'Als het flink gesneeuwd heeft, meer dan dertig centimeter, laten we die allemaal afgaan.' Afgaan? 'Ja, met explosieven en gasexplosies wekken we de lawines op.' Allemaal? 'Ja, allemaal. Dat is in een uur of twee gebeurd.'

De pistedienst gebruikt verschillende manieren om lawines op te wekken. Waar het kan, en alleen als het zicht redelijk is en het niet te hard waait, lopen ze te voet over rotsgraatjes (bergkammetjes) met een rugzak vol explosieven. De grote, roze worsten, die enkele kilo's per stuk wegen, worden met brandende lont naar beneden in de wand gegooid. Niet ongevaarlijk, en daarom wordt soms de helikopter ingezet. Ook zijn er op ontoegankelijke plekken kleine kabelbanen aangelegd tegen de steile wanden, zoals boven een piste bij de Arpette. Pierre Nieroz, de coördinator van de pistedienst, vertelt hoe de explosieven op vaste punten aan de kabelbaan worden bevestigd, zodat ze precies op de goede plek in de wand hangen als ze ontploffen.

Maar de ogen van Nieroz gaan pas echt glimmen als hij over 'Gazex' praat, de meest geavanceerde manier om lawines op te wekken. Op ruim vierhonderd plaatsen in het skigebied steken buizen uit de wand. Uit centrale reservoirs wordt daar zuurstof en propaangas door gepompt, een mengsel dat vervolgens ontploft. 'En het mooie is, die reservoirs kun je vanaf een centraal punt bedienen, waar het lekker warm is', zegt Nieroz.

Een groot voordeel, want stevige sneeuwval betekent voor de piste-dienst: om vijf uur beginnen. Pas als zij om half acht klaar zijn met de bommen en granaten, kunnen de pistemachines aan de gang om de verse sneeuw om te toveren in de rulle, effen piste-sneeuw.

risicozoekers

Buiten de pistes is het aanzienlijk minder veilig. Net als ieder jaar zullen ook deze winter tientallen skiërs niet terugkomen van hun vakantie, omdat ze de verse poedersneeuw hebben opgezocht. Dat zullen vooral mannen zijn tussen de twintig en dertig jaar, leert de statistiek. Zij zijn het meest geneigd om waarschuwingen van ouders, vrienden en pisteurs te negeren en op zoek te gaan naar verse hellingen. Bijvoorbeeld de stukken tussen de geprepareerde pistes, afsteekjes die gewoon met de lift te bereiken zijn.

Maar vaker vallen de slachtoffers buiten de skigebieden, waar tour-skiërs vanuit berghutten toppen beklimmen en steile noord-hellingen opzoeken, gewoon omdat daar de sneeuw het beste is. Het zijn niet de grote, spectaculaire lawines die de meeste levens kosten. Vijftig bij honderd meter, een halve meter diep, dat is de typische lawine die dodelijke slachtoffers maakt onder skiërs. Deze zogeheten 'schneebrett'-lawine is een plak sneeuw die los komt door het gewicht van de skiër, die er vervolgens zelf onder komt. Negentig procent van de lawine-doden sterft in een lawine die ze zelf hebben veroorzaakt.

In Zwitserland zijn er dit jaar tot nu toe acht lawineslachtoffers gevallen. Vorig seizoen waren het er in totaal 29. In Oostenrijk stierven toen 49 mensen onder een lawine, en in Frankrijk 26. Niet zulke indrukwekkende getallen misschien, afgezet tegen de miljoenen mensen die ieder jaar gaan skiën of snowboarden, of tegen de honderden die daar met gebroken ledematen of verwoeste kniebanden van terugkeren. Maar bedolven worden onder tonnen sneeuw om dan bewegingsloos, stil en koud te moeten wachten tot de zuurstof op is, moet in de top vijf van nachtmerrie-eindes staan.

Wat moet je doen, als je onder een lawine terechtkomt? Je hoort wel eens mensen zeggen dat het dan verstandig is om te spugen of je plas te laten lopen, zodat je weer weet welke kant boven is - de zwaartekracht voel je niet in zoveel sneeuw - en waar je heen moet graven. 'Vergeet het maar', zegt Francois Sinpens. 'Het is alsof je in beton gegoten bent, je kunt letterlijk geen vinger verroeren.'

lawinehonden

Sinpens is een van de zeven pisteurs in Les Arcs met een speciaal opgeleide hond om mensen te zoeken onder lawines. Hij demonstreert op de rommelige sneeuwbrokken van een oude lawine, net achter een piste, hoe zijn hond Lucky onder de sneeuw mensen opspoort. De grimmige plek, de harde wind en onophoudelijke sneeuwval maken zijn woorden extra indringend voor het groepje belangstellenden. 'Bovendien is de helft van de mensen al dood voordat de lawine tot stilstand komt', zegt hij laconiek. Hij vergelijkt het met een enorme wasmachine waarin naast sneeuw ook vaak brokken ijs en rotsen ronddraaien. 'Als mens maak je daarin niet veel kans.' Maar leef je nog als de lawine stopt, dan breng je het er waarschijnlijk levend vanaf. Althans, als je binnen twintig minuten wordt uitgegraven. 'Daarna gaan je kansen hard achteruit, voornamelijk door zuurstofgebrek. Je stikt.'

De demonstratie van het zoeken met honden die Sinpens geeft, compleet met volledig ingraven van een vrijwilliger, is bemoedigend. Een Belgische herder die nog in opleiding is, loopt over een afstand van tientallen meters na een paar zoekende bochten recht op het hermetisch afgedichte sneeuwhol af. Belgische herders, zegt Sinpens, zijn de ideale lawinehonden: niet te zwaar, leergierig en gehoorzaam. Eigenschappen die honden hard nodig hebben om de training van drie en een half jaar vol te kunnen houden. Na het wennen aan mensen, andere honden en helikopters, moeten de honden leren één soort geur te zoeken: 'lichte' menselijke geuren. Die stijgen op uit de sneeuw, als iemand onder de lawine ligt. De zwaardere menselijke luchten van iedereen die op of om de lawine staat, moeten de honden negeren.

Maar hoe goed de honden ook getraind zijn, als je het van een lawine-hond moet hebben, sta je er slecht voor. Minder dan veertig procent kans dat een hond een lawineslachtoffer vindt. Bovendien duurt het even voor de honden er zijn, en als het slecht weer is en de helikopters niet kunnen landen, komt er nooit een hond aan te pas. 'Alleen een lawine-piep is echt veilig', zegt pisteur Pierre Nieroz. Iedereen van de pistedienst draagt zo'n apparaat, dat zowel radiosignalen kan uitzenden als ontvangen. 'Dat betekent dat je er ook mee kunt zoeken, en dát maakt het zo waardevol.'

Tijdens het klimmen en skiën zendt de piep op een vaste frequentie, de naam zegt het al, een piep-signaal uit. Als iemand bedolven raakt, kunnen anderen hun apparaat omschakelen en zoeken. Dat gaat - na veel oefening - snel en is tot op tien centimeter nauwkeurig. In groepen die gaan tour-skiën is het heel gebruikelijk om zo'n apparaat van een paar honderd euro te dragen, zodat de deelnemers elkaar kunnen vinden. Bij skiërs die af en toe van de piste afgaan niet. 'Die zijn dus moeilijk terug te vinden', zegt Nieroz. Zij kunnen baat hebben bij de kleine 'reflector' van het bedrijf Recco dat in veel ski-kleding is ingenaaid. Het harde stukje op arm of been weerkaatst radarsignalen van een zoek-apparaat dat reddingsdiensten zoals in Les Arcs hebben. Dat systeem is vanuit de lucht, in een helikopter, nauwkeuriger dan vanaf de grond, en dat maakt het een stuk minder efficiënt dan de pieps. Recco is vooral nuttig voor het bergen van lijken, wordt om die reden wel gezegd.

off-piste trend

En toch, en toch, alle risico's en waarschuwingen van ouders en vrienden en pisteurs ten spijt, blijft het skiën in ongeprepareerde sneeuw lokken, en moet het waarschijnlijk worden aanvaard als blijvend fenomeen. Les Arcs bijvoorbeeld staat juist bekend om zijn goede off-piste mogelijkheden. Het gebied grenst aan een natuurgebied dat vanaf de hoogste lift toegankelijk is, en ook binnen het terrein liggen mooie couloirs, die een lokale snowboarder vanuit de lift zo kon aanwijzen. Er is zelfs een fors boekwerk gewijd aan alle plekken waar je in Les Arcs buiten de pistes kan skiën, Les Clés de paradiski - le plus beaux hors-pistes. Les Arcs gaat niet zover dat het er reclame mee maakt, maar in de skigebieden lijkt men te accepteren dat off-piste skiën niet meer weg te denken is.

En ze passen zich aan. Langzaam, een klein beetje, maar toch. Die aanpassing bestaat vooral uit informatie - zoals de voorlichtingsweek. Verder staan op verschillende plaatsen in Les Arcs, net als in sommige andere gebieden, gele borden met de aanduiding van het lawine-risico ter plaatse, op een schaal van 1 tot 5 - dit in de hoop dat onervaren skiërs begrijpen dat ze bij lawinegevaar drie en hoger toch écht binnen de gebaande paden moeten blijven. En in de gratis glossy over Les Arcs van januari dit jaar staat ook een groot stuk over de risico's van lawines en alle mogelijke veiligheidsmaatregelen. Er staat zelfs een bekende route buiten de liften om beschreven. Die heet Les Lanches - dat is dialect voor lawine.