In je eentje God bedenken

Bij het artikel van Berthold van Maris over Ibn Tufayls roman over Hayy ibn Yakzan (W&O 11 februari) wil ik graag een kanttekening maken, die het belang van dit boek zou kunnen accentueren. Betreffende de eerste Nederlandse vertaling hiervan, die in 1672 werd gepubliceerd door Jan Rieuwertsz te Amsterdam, staat vast dat die stamt van de hand van Johannes Bouwmeester, die zijn naar een Latijnse versie gemaakte vertaling aanbood aan zijn clubgenoten in het kunstgenootschap Nil Volentibus Arduum.

Reeds in die uitgave en niet pas in de tweede van 1721, werd door de vertaler op de titelpagina na de hoofdtitel vermeld: 'waar in getoont wort, hoe iemand buiten eenige ommegang met menschen ofte onderwijsinge kan komen tot de kennisse van zich zelven en van God'. Deze toelichting geeft niet alleen Bouwmeesters correcte interpretatie van de roman weer, maar vertolkt ook zijn eigen opvatting. Dit laatste blijkt uit een brief van hem aan Spinoza, waarin hij datzelfde standpunt in vraagvorm aan diens beoordeling voorlegde: of er een methode bestaat of kan worden gevonden waarmee wij ‘zonder trial and error’ tot de kennis van de hoogste dingen kunnen doordringen, dan wel, dat onze ziel, evenals ons lichaam, aan toeval onderhevig is en ons denken meer door de fortuin dan door kunstig onderwijs bestierd wordt. Dit laatste is uiteraard zijn eigen visie, die inhoudt dat wij door reflectie op onze talloze toevallige ervaringen hogere kennis verkrijgen. Uiteindelijk blijkt Spinoza deze opvatting, die hij eerst nogal kritisch bekeek, volledig te zijn toegedaan en in het laatste deel van zijn Ethica ook nog wiskundig te bewijzen.

Men kan overigens vragen stellen bij Kruks these, dat de ‘Oosterse filosofie’ van de in Perzië levende Avicenna, waarop El Tufayl naar eigen zeggen teruggreep, wel betrekking heeft op het westerse neoplatonisme met zijn emanatie-theorie. Zelf heb ik in de tekst niets daarvan kunnen terugvinden. Ligt het niet meer voor de hand dat met ‘de geheimen van Oosterse Wijsheid’, waarover de roman conform zijn volledige titel handelt, gedoeld wordt op de Indische wijsheid van het Boeddhisme van de Middenweg? Ook daarin geldt dat de hoogste wijsheid niet in verbaal onderwijs kan worden overgedragen, doch dat eenieder die zelf vanzelf, door spontane reflectie op zijn vele ervaringen, wel ontdekt.