Effe de spelling tjekke

Kinderen kunnen met de slimme trucjes in de Basisspellinggids van Johan Zuidema vinden hoe je woorden als offline, allterrainbike of gynaecoloog moet schrijven. Jacqueline Kuijpers

Johan Zuidema: Crash of crèche, een kind gaat bij kresj zoeken. Daar geven we beide woorden, mét de betekenis erachter.' foto evelyne jacq Europa, Nederland, Utrecht, 14-02-2006 Van Dale. Dr. Johan Zuidema, samensteller van de 'basis-spelling-gids' voor kinderen vanaf 10 jaar, volgens de officiele spelling 2005, 'het groene boekje'. Foto: Evelyne Jacq Jacq, Evelyne

Stel je zit in groep 7 en je wilt een opstel schrijven over je broertje dat net geboren is. Dan wil je wat vertellen over de oude kommode die turkwaze is geschilderd, over de gienekoloog waar je bent geweest, over hoeveel pont de bebie woog bij zijn geboorte, over het eerste bezoek aan het konsultasieburo, over de eerste dag op de kresj. Maar hoe schrijf je dat allemaal? Sinds kort kunnen kinderen al dit soort moeilijke woorden opzoeken in hun eigen groene boekje: de (blauwe) Van Dale Basisspellinggids. Effe tjekke.

In zijn werkkamer bij Van Dale in Utrecht vertelt samensteller Johan Zuidema over het hoe en waarom van de Basisspellinggids. Je hoort ze roepen, de juffen en meesters, als een kind een werkstuk vol spellingfouten inlevert. 'Zoek het dan ook op!' Maar met die tip geef je zo'n kind een zak met niks. Want al die woorden staan wel in een woordenboek, maar je kunt ze alleen vinden als je weet hoe het werkt. En dat weten ze niet. Het zijn immers juist de kinderen die minder bekwaam zijn in taal die veel moeten opzoeken. Maar waarom zijn zij minder bekwaam? Omdat ze minder lezen, et cetera. Zo zie je een opeenstapeling van achterstanden ontstaan.'

Om die vicieuze cirkel te doorbreken bedacht Zuidema trucs om het opzoeken voor kinderen te vergemakkelijken. Het meest bijzondere is wel dat je in de Basisspellinggids woorden kunt opzoeken zonder dat je weet hoe je ze schrijft. Gewoon door klanken om te zetten in letters. Het verklankte woord staat blauwgedrukt met het goed gespelde woord erachter in het zwart. Wie bij bebie zoekt wordt doorverwezen naar baby, bij turkwaze naar turquoise. Zuidema noemt dat de 'naïeve Nederlandse spelling'.

Zuidema houdt zich al twintig jaar bezig met spellingsonderwijs en weet er verschrikkelijk veel van af. En hij kan er enthousiast over vertellen. Voor je het weet beland je in een college spelling. Naast de vergadertafel in zijn werkkamer hangt een whiteboard dat tijdens het gesprek voortdurend volgeschreven en weer schoongeveegd wordt. Toch heeft Zuidema geen taalkundige opleiding. Hij is psycholoog, met een onderwijsspecialisatie. En juist die achtergrond komt hem goed van pas: hij probeert zich in de hoofden van de kinderen te verplaatsen, om op die manier de beste spellingwegwijzers te ontwikkelen.

Het snijvlak tussen twee wetenschappelijke disciplines, zoals taalkunde en psychologie, is vaak onontgonnen terrein, is de ervaring van Zuidema. Over die naïeve Nederlandse spelling bijvoorbeeld, kon ik bij taalkundigen niet terecht. Daar is geen onderzoek naar gedaan. Alle overwegingen hebben wij zelf moeten maken. Welke keuze maken kinderen als ze zich de letters proberen voor te stellen die een klank verbeelden? 'Sirkus'? Of kan 'sirkes' ook? Hoe help je een kind dat 'know how' zoekt of 'offline' (nohou, oflajn)? Hoe ver moet je gaan? We hebben ervoor gekozen om bij voorkeur niet het hele verklankte woord op te schrijven, omdat dan misschien een niet bestaand woordbeeld blijft hangen. Dus 'olter' als verwijzing naar 'allterrainbike'. Wanneer wordt het betuttelend? Een woord als 'kielo' hebben we niet opgenomen, omdat het dan net lijkt of je denkt dat zo'n kind helemaal niets weet. En wat doe je met ambigue woorden? Welke 'kresj' zoekt een kind: 'crash' of 'crèche'? Daar geven we beide woorden, mét de betekenis erachter.'

Voorwaarde voor een woord zoeken op het gehoor is wel dat je weet hoe je het moet uitspreken. Daar kunnen kinderen mee de mist in gaan, weet Zuidema. Turkse en Marokkaanse kinderen hebben moeite met korte en lange klinkers, omdat daar in hun taal geen verschil in zit. Een komend probleem is het verschil tussen woorden met s - z en v - w. Wij hebben nog wel enige notie van hoe je die woorden moet uitspreken, maar kinderen niet. Maar wat wil je als de spraakmakende gemeenschap - zoals journaallezers - dat onderscheid niet meer maakt en het heeft over 'zamen'. Maar goed, in een boek kun je niet alles voor zijn. Wellicht komt er in de toekomst een computerprogramma waarin dat wel kan.'

Zuidema heeft in de Basisspellinggids woorden geselecteerd die passen bij de leefwereld van kinderen. De gids is in november vorig jaar uitgegeven. Hij is een bewerking van De Lijsterbij, de woordenlijst bij de taalmethode Zin in Taal van uitgeverij Zwijsen, die ook door Zuidema ontwikkeld is, met coauteur Betty Cranshof. Veel van de aardigheidjes in de Van Dale Basisspellinggids zijn afgeleid van de Lijsterbij, zoals het alfabet als zoekhulp op iedere bladzijde. Nieuw is de onderverdeling van woorden in blokken, aangegeven door een blauw rondje met drie letters (alle woorden startend met 'beo', met 'bep', 'ber', 'bes', enzovoorts, een hulp voor kinderen die moeite hebben met alfabetisch zoeken.)

De Basisspellinggids bevat ook spellingregels. Via een spellingplattegrond kunnen kinderen snel terugvinden wat ze willen weten: 'dáárom te gék - ? ! ê ; : , . / [ ] ( )' is de kop die verwijst naar de pagina's over leestekens, samenstellingen, afbrekingen, enz. Daarnaast zijn de spellingsregels alfabetisch terug te vinden. Wat een koppelteken is, staat, in een blauw blokje, onder de 'k', tussen 'koppeling' en 'koppen'.

Een aardig voorbeeld tot slot van het in de huid van kinderen kruipen, is te vinden op de achterkant van het boek. Hier staat een schema afgedrukt van de werkwoordvervoegingen. De ingang in het schema is de vraag 'is het een persoonsvorm'. Die vraag kun je met 'ja' of 'nee' beantwoorden, waarna een pijltje je verder leidt in het schema. Het schema werkt van beneden naar boven. Zuidema: Kinderen van nu zijn gewend aan computerspelletjes waar ze van onderaf binnenkomen en dan links- of rechtsaf kunnen slaan. Daarom hebben we dezelfde route hier gekozen, hoewel het voor ons volwassenen onlogisch lijkt.'

Het schema op de kaft was voor Zuidema een must. Als er één probleem is in het taalonderwijs zijn het de d's en de t's. Als je een discussie wil hebben over spelling moet je het daarover hebben, en niet over streepjes of hoofdletters in afkortingen. Daarom moest het van mij op de kaft: dan ligt het voor ze, op de tafeltjes.'

Van Dale Basisspellinggids ISBN 90 6648 440 3, Prijs € 14,95 (incl. cd-rom)