Versnippering overheidsdiensten VS oorzaak van chaos

Het Congres was deze week kritisch over de respons op de orkaan Katrina. Ook het herstel van New Orleans verloopt teleurstellend. Waarom faalt de Amerikaanse overheid?

Niet lang geleden lieten Nederlandse overheden zich overtuigen dat ze het voorbeeld van de VS moesten volgen.

'Reinventing government' heette het boek van Ted Gaebler en David Osborne, adviseurs van toenmalig vice-president Al Gore, dat in de jaren negentig de veranderingen inzette. Gaebler en Osborne vonden dat de overheid ondernemender moest worden. Politici dienden alleen nog plannen te bedenken en zich niet te bemoeien met de uitvoering ervan. Dat was het werk van zelfstandige agentschappen, waar bureaucratie was vervangen voor ondernemingsgewijze productie: niet de regels telden, maar de prestaties.

De verzelfstandiging en privatisering van overheidsdiensten nam ook in Nederland een vlucht nadat de auteurs een bezoek brachten aan Den Haag. In de VS was de overheid al eerder 'opnieuw uitgevonden', mede op hun gezag. Grote federale bureaucratieën kent Amerika nauwelijks meer - de federale overheid is een lappendekken van onafhankelijke agentschappen.

Werkt het ook?

Het Huis van Afgevaardigden publiceerde deze week - een half jaar na dato - een onverwacht kritisch onderzoek naar de reactie van de overheid op de orkaan Katrina, waarbij 1200 mensen de dood vonden. De evacuatie van tienduizenden bewoners liet dagen op zich wachten.

De commissie concludeert dat overheden over de hele linie - lokaal, statelijk, federaal - faalden. Het ontbrak op al deze niveaus aan initiatief. Ook de president had sneller en effectiever kunnen reageren.

En volgens de commissie is de overheid ondanks '11 september' nog steeds niet in staat bij een ramp voldoende bescherming aan zijn burgers te geven. Voor een land dat constant rekening houdt met een nieuwe terreuraanslag een ongemakkelijke waarneming.

David Osborne, een van de auteurs van Reinventing government, werkt nog altijd als adviseur van Amerikaanse overheden. Sterker - de waarschijnlijke nieuwe burgemeester van New Orleans, Mitch Landrieu, is een van zijn klanten. Landrieu, nu plaatsvervangend gouverneur van Louisiana, maakte onlangs bekend dat hij het bij de aanstaande verkiezingen opneemt tegen de huidige burgemeester, Ray Nagin. Hij heeft sindsdien in de peilingen een straatlengte voorsprong genomen.

Dankzij zijn advieswerk voor Landrieu weet Osborne wat er na de orkaan is misgegaan. En hij moet beamen dat de versnippering van de overheid - de veelheid van lokale, statelijke en federale agentschappen - heeft bijgedragen aan de zwakke reactie op de orkaan. De ondernemingszin en de afstand van de politiek, zoals door hem werden bepleit, zijn nog altijd te verdedigen, zegt hij. 'Maar duidelijk is dat de overheid slecht opereerde omdat agentschappen niet samenwerkten.'

Een oplossing is minder gemakkelijk dan het lijkt, zegt hij. Als je alle agentschappen weer samenvoegt keer je terug naar een ouderwetse bureaucratie. Hij verwijst naar de vorming van het ministerie van Binnenlandse Veiligheid na 11 september, waarin met het oog op een terreuraanval alle op dat gebied werkzame agentschappen werden samengevoegd.

Ook de rampenbestrijdingsorganisatie FEMA ging erin op. Het werd een ramp op zichzelf, zegt Osborne: de minister van Binnenlandse Veiligheid, Michael Chertoff, kreeg deze week van het Congres de zwaarste kritiek. FEMA deed het uitstekend tot het in dat enorme ministerie opging, zegt hij. 'Toen kwam eerst een politieke benoeming - de incompetente Michael Brown. En na de orkaan zat iedereen te wachten op beslissingen van Chertoff, die werd overmand omdat hij in dat enorme ministerie veel te veel diensten moest aansturen.'

Ook de politiek speelde een grote rol in het falen, zegt Osborne. De federale overheid (Republikeins) en de staat Louisiana (Democratisch) wantrouwden elkaar. Dat vertraagde de hulpverlening. En de slechte relatie speelt het herstel van de regio nog steeds parten. Er gaat meer federaal geld naar Mississippi dan naar het zwaarder getroffen Louisiana. 'Omdat Mississippi door een Republikein wordt geleid.'

Maar Amerikanen hebben een ingewikkelde verhouding met de overheid. Wie door New Orleans reist zal zelden horen dat het langzame tempo van de wederopbouw aan de federale regering ligt. De impopulariteit van FEMA is legendarisch. Maar het trage herstel wordt gezien als falen van het stadsbestuur, daarna de staat, en ten slotte de regering-Bush.

Onderzoeker Matt Fellowes van het Brookings instituut is betrokken bij de 'Katrina Index', een veel geraadpleegde databank waarin de wederopbouw van New Orleans cijfermatig wordt bijgehouden. Het gaat ontstellend traag, bevestigt hij. 'De overheden zijn met veel te veel agentschappen. Ze werken elkaar tegen. Het is echt erg.'

Fellowes denkt dat een dictator de oplossing is. 'Ik kan je een miljoen voorbeelden geven waarin een gebrek aan coördinatie de problemen verergert. Alleen met een Russische tsaar komen we hier nog uit.' En van alle problemen is de veelheid van agentschappen het allergrootste, zegt hij. 'Ze hebben allemaal een baas, een kantoor, een plan. En ze lopen elkaar vooral in de weg.'

Nee, hij wist niet dat Nederland tien jaar geleden naar Amerikaans voorbeeld agentschappen is gaan vormen. 'Oh really? Ik zou zeggen: doe er wat aan, voordat het te laat is.'