'Meer dan salueren kan Congolese soldaat niet'

De VN-vredesmacht in Congo moet samenwerken met het Congolese regeringsleger, ook al schendt dat op grote schaal de mensenrechten, vindt generaal Patrick Cammaert.

De Nederlandse generaal Patrick Cammaert van de vredesmacht van de Verenigde Naties in Congo, is een no-nonsense militair die een pro-actief beleid voorstaat. Zijn VN-troepen schuwen de confrontatie niet, ze doden als het nodig is kindsoldaten en ze verloren het afgelopen jaar zeker twintig militairen in gevechten met milities.

Cammaert bepleit een langdurige militaire samenwerking van de VN met het van misdaden beschuldigde regeringsleger. Een militaire woordvoerder van de VN-vredesmissie zegde vorige week het losbandige regeringsleger de wacht aan: 'We kunnen niet doorgaan met onze hulp voor deze strijdkrachten als ze de mensenrechten schenden, dan worden we medeplichtig.' Enkele dagen later sprak Cammaert hem tegen: 'Dat had nooit gezegd mogen worden.'

Veel VN-medewerkers in Congo zien het land als een wespennest. Net als in de roerige jaren zestig. Toen raakten de VN hopeloos verwikkeld in de Congolese crisis. Volgens Cammaert kan alleen VN-assistentie op de langere termijn resultaat opleveren. 'Het nieuwe regeringsleger heeft nog een lange weg te gaan alvorens het professioneel is. Misschien kunnen we in vier of vijf jaar een goed leger opbouwen.' Het mandaat van de VN-missie in Congo loopt af in oktober. Dan zullen er verkiezingen zijn gehouden en is het in 2002 begonnen vredesproces ten einde.

Congo is een land zonder noemenswaardige staatsstructuren met een notoir ongedisciplineerd regeringsleger. Sinds de onafhankelijkheid in 1960 hebben soldaten de bevolking kaal geplukt en geterroriseerd. Volgens het eind 2002 in het Zuid-Afrikaanse Sun City gesloten vredesverdrag moet een nieuw leger worden opgebouwd, bestaande uit soldaten van de oude regeringsstrijdkrachten en alle rebellengroepen en milities. Met een sterk en ordelijk leger kan een einde komen aan de wetteloosheid en een begin worden gemaakt met natievorming en behoorlijk bestuur. Deze doeleinden waren ook het leidmotief van de VN-vredesoperatie in de jaren zestig in Congo. Ook toen bestonden er meningsverschillen binnen de VN en Westerse landen over hoe de VN moesten optreden.

Er zijn bijna 17.000 VN-soldaten gelegerd in Congo; daarmee is het de grootste VN-vredesoperatie ter wereld. Cammaert is commandant van de troepen in het oosten, waar de gewapende anarchie het grootst is. Toen in 2004 rebellen de oostelijke stad Bukavu innamen en dagenlang konden plunderen en verkrachten zonder ingrijpen van VN-troepen, leek de VN-missie in Congo op een totaal fiasco uit te lopen. Met troepenversterkingen en onder het nieuwe commando van Cammaert kwam begin vorig jaar de omslag. In de noordoostelijke provincie Ituri ging de VN-macht in de aanval tegen milities die zich vervolgens lieten demobiliseren. Er vielen slachtoffers aan de zijde van de milities, onder wie kinderen. Cammaert: 'Een kindsoldaat is een soldaat die mij bedreigt en dat geeft mij het recht te schieten.'

De VN-troepen werden aangevuld met een speciale commando-eenheid van door Amerika getrainde Guatemalteekse soldaten. Acht van hen sneuvelden vorige maand toen zij in actie kwamen tegen naar Congo uitgeweken strijders van het Oegandese Verzetsleger van de Heer (LRA). Volgens onbevestigde berichten betrof dit een door Britse geheim agenten geleide missie om prominente LRA-leiders 'te elimineren', leiders tegen wie een arrestatiebevel is uitgevaardigd door het Internationale Strafhof (ICC) in Den Haag. Heeft Cammaert zich voor andermans karretje laten spannen? Hij ontkent dat het om een geheime Britse missie ging of dat hij handelde namens het ICC: 'Ik heb niets te maken met het ICC, ik heb een mandaat om op te treden tegen gewapende troepen in Congo.'

Zijn troepen treden echter niet overal tegen gewapende groepen op. In de zuidoostelijke regio Katanga zijn ze nauwelijks actief omdat de Veiligheidsraad daarvoor geen extra troepen beschikbaar wil stellen. En in de provincie Noord-Kivu stellen ze zich om politieke redenen niet krachtig op. Bijna 40.000 bewoners sloegen daar onlangs op de vlucht voor plunderende troepen van de rebel Laurent Nkunda. De VN-troepen kwamen niet in actie. Want Nkunda speelt een rol in een door buurland Rwanda gesteund netwerk in Noord-Kivu om de belangen van Rwandezen in de regio te beschermen. 'We willen niet dat de situatie er explodeert zo vlak voor de verkiezingen', aldus Cammaert.

Volgens het vredesakkoord van Sun City moet een nieuw gevormd leger na de verkiezingen de taken van de VN overnemen. Dat mislukt: pas zes in plaats van de geplande achttien brigades zijn geïntegreerd. Aan de overgangsregering deelnemende rebellenleiders hielden strijders achter en ook de 15.000 man tellende presidentiële garde van Joseph Kabila is, tegen de afspraken in, niet opgenomen in het nieuwe leger. En vele soldaten uit strijdgroepen die zich onder VN-gezag lieten demobiliseren, keerden stiekem naar hun oude legers terug.

De soldaten krijgen een basistraining van zes weken en een soldij van iets meer dan tien dollar per maand. 'Veel meer dan salueren kunnen ze niet', erkent Cammaert. 'Maar wat wil je. Ze moeten vechten op slippers, hun soldij verdwijnt vaak in verkeerde handen en ze slapen in hokken waarin nog geen varken zou willen liggen.' Cammaert gelooft dat door het meer robuuste optreden het afgelopen jaar de VN-missie voor een mislukking is behoed, maar hij waarschuwt dat het alsnog misgaat als de VN hun handen van Congo aftrekken: 'Discipline is training en dat vergt tijd. We moeten blijven helpen, anders gaat het na de verkiezingen weer fout.'