Instantliefde in Illyrië

In Theu Boermans' regie van de komedie “Driekoningenavond' is liefde een kwestie van vraag en aanbod. Shakespeare is ineens een voorloper van Michel Houellebecq geworden.

Onderweg naar zijn theater de Middle Temple Hall kwam Shakespeare langs herberg de Olifant, the Elephant, aan de oever van de Thames. Het was rond zestienhonderd. Shakespeare was juist teruggekeerd in zijn geliefde Londen. De pest had hem uit de stad verdreven en hij verbleef gedurende vijf jaar gedwongen in Italië.

Na thuiskomst schreef hij zijn laatste komedie Twelfth Night, vertaald als Driekoningenavond. De première was op 2 februari 1602. Shakespeare beveelt de Olifant aan als de beste plaats om te overnachten. Waarom? Hier ontmoette Shakespeare tal van Italianen. De gasten in de Olifant en de herinneringen aan zijn Italiaanse reis langs steden als Padua, Verona, Venetië: Shakespeare schreef Driekoningenavond uit heimwee naar het gelukzalige Italië.

Nu regisseur Theu Boermans van de Amsterdamse Theatercompagnie deze geliefde komedie regisseert, is er van dat verrukkelijke weinig overgebleven. Op zondagmiddag een week voor de première speelt het gezelschap een doorloop. Voor het eerst komen alle scènes samen, nadat ze afzonderlijk zijn ingestudeerd. Voor zowel regisseur als acteurs is dit een van de spannendste momenten. Lukt het zoals we willen? Zijn de overgangen goed? Boermans weet voor aanvang al: de voorstelling duurt te lang, er moet een half uur uit. Maar waar en vooral: hoe? De komende repetities zullen uitsluitsel geven.

De stap van klucht naar tragedie, van blijspel naar treurspel is klein. Driekoningenavond is in de Nederlandse opvoeringsgeschiedenis een van de meest gespeelde Shakespeares. In 1917 vond in de Amsterdamse Stadsschouwburg de feestelijke, honderdste uitvoering plaats. Er is nauwelijks een gezelschap te noemen dat Driekoningenavond, ook vertaald als Wat U maar Wilt (What You Will), niet heeft gespeeld.

In 1962 bijvoorbeeld regisseerde Han Bentz van den Berg bij de Nederlandse Comedie deze “golden comedy' als een poëtische klucht. Geen gezelschap heeft het aangedurfd de sinistere kant te benadrukken. Ten onrechte. Driekoningenavond is op zijn minst een bitter blijspel.

In Driekoningenavond is iedereen voortdurend verliefd, maar de beantwoorde liefde bestaat er niet. De liefde maakt het tot een blijspel. Dat de liefde onvervuld blijft werpt echter een schaduw over handeling en personages. Een onmiskenbare verwijzing naar Italië is de plaats van handeling, een eiland dat Shakespeare Illyrië noemt. Eigenlijk is dit de antieke naam voor het gebied ten noord-westen van Griekenland. Bij Shakespeare staat Illyrië symbool voor het gelukzalige paradijs der minnaars.

Op dit eiland heerst hertog Orsino die smartelijk verliefd is op de hardvochtige Olivia. Deze Olivia heeft een oom die zich gedraagt als een clown en altijd een drinkebroer op sleeptouw heeft. Paul de Leeuw vertolkt bij Theu Boermans de clown Top en zijn maat heet Bips. Ze zwalken dronken over het toneel. “Ik ben zo iemand die je kent uit de kroegen“, zegt De Leeuw. “Een man die drinkt en drinkt, je merkt niets aan hem, totdat hij opeens gevaarlijk en grimmig wordt.“ Het duo Top en Bips zorgt in elke versie van Driekoningenavond voor jolijt. Zo niet bij Boermans: “Nee, bij mij geen buiken en pruiken, maar een clownesk duo dat voor alles dreigend is. Want zij maken de liefde tot iets bespottelijks. Zij zijn de grote verraders van het tedere hart.“

Aanvankelijk was Paul de Leeuw wel uitgedost met een pruik. “Dat werkte niet“, aldus De Leeuw. “Dan denkt iedereen meteen: Kijk, daar heb je Paul de Leeuw met pruik op. Bovendien gaat het mij er niet om de lachers op mijn hand te krijgen. Als acteur bepaal jij met de eerste zin wat jij van de zaal verwacht. Ik verwacht ernst. Ik heb de naam onregisseerbaar te zijn, maar dat klopt niet. Als acteur ben ik het braafste jongetje van de klas en doe precies wat de regie van me vraagt.“

Blinkend zand

Actrice Carice van Houten speelt de rol van Viola, het tweelingzusje van Sebastiaan. Ze lijden schipbreuk en spoelen aan op Illyrië. Shakespeare geeft geen enkele regieaanwijzing. Toch herinner ik me van eerdere voorstellingen blinkend zand, weelderige begroeiing, toneellichten die de tropische zon nabootsen.

Niet bij Boermans. Hij las het stuk en vroeg zich af hoe het mogelijk is dat niemand op Illyrië werkt. De hertog, gespeeld door Frank Lammers, luistert verveeld naar zoete, versleten liefdesliederen. Love Story is zo'n lied of You've got a friend. Hij zwelgt in zijn vergeefse verlangen naar Olivia.

Boermans: “Hertog Orsino en zijn gevolg hebben kennelijk goed belegd, anders konden ze niet zo'n miljonairseiland bewonen. Dus mijn Driekoningenavond speelt zich af in de keiharde kringen van IT'ers. Ik heb een paar keer zo'n kantoor bezocht. Mannen en vrouwen zitten achter computers, ze praten onophoudelijk door de telefoon. In mijn visie zijn ze geobsedeerd door kortstondige seks en snelle bevrediging. En als je goed scoort met het aan de man brengen van aandelen krijg je een toespraak plus eervolle beker van de directeur. Je wordt gepromoveerd tot senior salesman.“

De timide Viola van Carice van Houten zet haar eerste stappen in deze wereld waarin geld alles beheerst. Van Houten: “Theu Boermans noemt het de “eeuwige jachtvelden' die de maagdelijke Viola moet betreden. Zij is jong, pril, onschuldig en schuchter. Om te overleven vermomt ze zich als een jongen. Ik speel die transformatie onnadrukkelijk. Ik ga bijvoorbeeld niet de hele tijd als een gozer praten. Met kort haar en een broek aan ben je snel een jongen. Bovendien heeft mijn motoriek iets jongensachtigs, ik loop eigenlijk altijd als een schoffie.“

Met de verkleedpartij van Viola begint de ellende van Driekoningenavond pas goed. Ze noemt zich Cesario en gaat in dienst bij Orsino. Deze gebruikt haar als postillon d'amour om Olivia (Saskia Temmink) over te halen alsnog van de hertog te houden. Al weigert Olivia, zij komt wel onder de bekoring van de liefde. Liefde is net gif. Dus raakt Olivia verzot op de jongen Cesario die eigenlijk een meisje is. Ze omhelst het androgyne jongensmeisje, knielt voor hem, drukt zich tegen hem aan. Olivia's handen glijden over zijn lichaam. Maar Cesario deinst terug. Als Viola is zij in stilte verliefd op de ongelukkige hertog.

Carice van Houten zegt: “Ik vertegenwoordig voor de anderen het mysterie van de maagdelijkheid. De verwarring van het stuk begint met mijn vermomming. Orsino houdt van Olivia, Olivia houdt van Cesario, Cesario houdt van Orsino. Viola is verliefd op een man en wordt door een vrouw begeerd.“

Frank Lammers als Orsino heeft zich, net als Theu Boermans, verdiept in een wereld waarin liefde marktwaarde heeft. Lammers: “Mijn hertog is iemand die aan het hoofd staat van een multinational. Hij zal zich nooit laten gaan en onderdrukt zijn werkelijke gevoelens. Totdat hij ontdekt dat Olivia smoorverliefd is op een verkleed meisje. Dan barst hij los in woede en wordt hij gevaarlijk.“ Deze hertog loopt gedurende de eerste bedrijven over een loopband in een fitnessclub, witte handdoek over de schouders. Zo verjaagt hij zijn droefenis. Lammers: “Ik loop zo'n elf kilometer per voorstelling.“

Het hemelse Illyrië verandert geleidelijk in de hel van seksuele begeerte. Boermans heeft een nieuw toneelstuk in het bestaande Driekoningenavond geschoven. De toeschouwer die de befaamde openingszinnen verwacht, komt bedrogen uit. Geen: “If music be the food of love, play on/ Give me excess of it.“ Maar: “De liefde is fel en gulzig als de zee! Binnen een minuut zonder onderscheid sleurt ze alles dat naar de hoogste top reikt meedogenloos naar haar diepste diepte. Volkomen waardeloos! Van liefde word je knettergek.“ Het is zelfs de vraag of deze woorden de première zullen halen. Wijzingen zijn tot op het laatste moment mogelijk.

Tweedehands auto

Onbaatzuchtige liefde bestaat in de visie van Boermans niet: “Vergelijk het met het duurzame huwelijk van vroeger in contrast tot de losse verhoudingen van tegenwoordig. Het sacrale is verdwenen. Vroeger trouwde je en je reed, liefst met kinderen op de achterbank, in een gloednieuwe auto samen en voorgoed over je levensweg. Nu koop je liefde als een tweedehands auto. Op het moment dat die occasion je niet meer bevalt, ruil je hem in voor een andere occasion. Over die wisselvalligheid van de liefde gaat voor mij Driekoningenavond. In Illyrië heerst de liefdeskoorts, glossy magazines bepalen ieders droomwereld. Viola weet niet wat ze er moet doen. Ze is wanhopig op zoek naar haar identiteit en denkt dat ze die kan vinden als jongen. Ze komt figuren tegen als Olivia en Orsino, die niet meer in de liefde geloven. Nog cynischer zijn de zuipschuiten Top en Bips die geen spatje tederheid bezitten.“

Een van de cruciale zinnen uit Boermans' bewerking gaat over instantliefde, “die leidt tot verslaving, maar kan het verlangen naar die Ene niet stillen'. Voor het kantoorpersoneel staat hartstocht gelijk aan “effectenlease'. Een van de sleutelfiguren is de boekhouder van Olivia, Malvolio (Jappe Claes). Hem wordt een loer gedraaid: hij krijgt een gefingeerde brief van Olivia waarin zij hem ertoe aanspoort aldoor te glimlachen en gele kousen met kniebanden te dragen. Hiermee maakt hij zich belachelijk, want Olivia haat geglimlach en die kleur geel vindt ze afschuwelijk.

De monoloog waarin hij de vervalste brief ontcijfert, is grandioos. Hij herkent haar handschrift, want “dit zijn haar k's, haar u's en haar t's'. In de regie van Bentz van den Berg vertolkte Ton Lutz deze rol. Meestal wordt Malvolio als een belachelijke ijdeltuit, een zelfgenoegzame kwast afgeschilderd, maar zowel destijds bij de Nederlandse Comedie als nu bij De Theatercompagnie krijgt deze rol tragische diepte. Malvolio is de enige die zichzelf in het gareel probeert te houden temidden van het ingewikkelde web van verliefdheden en de dolgedraaide karakters. Hij blijft onwankelbaar trouw aan de illusie van de liefde.

Volgens Theu Boermans ligt er een “metafysische melancholie' over het stuk. Het idyllische Illyrië is even pervers als Thailand met zijn sekstoerisme, waar de Franse schrijver Michel Houellebecq in Platform (2001) zo cynisch over schrijft. De roman is dit seizoen door Johan Simons van NTGent tot een gelijknamige toneelvoorstelling bewerkt. Er zijn tal van overeenkomsten te ontdekken tussen deze Driekoningenavond, Platform en zelfs Elementaire deeltjes (1998), ook van Houellebecq.

Shakespeare schetst een beeld van desolate vertwijfeling. Hij kan gelden als een voorloper van Houellebecq. Of het nu romanfiguren zijn of karakters in een toneelstuk, de mensen lijden aan zelfmisleiding. Ze draaien zichzelf een rad voor ogen. Liefde is geen schoorvoetend, amoureus spel maar gehoorzaamt aan de onverbiddelijke logica van vraag en aanbod. Man en vrouw opereren op de markt.

In Boermans' versie van Driekoningenavond lopen twee schrijfstijlen door elkaar. Personages als Orsino, Viola en Olivia spreken poëtisch. Maar de kantoormensen bezigen een plattere taal, zoals een beursspeculant die liefde reduceert tot chemische stoffen in de hersenen: “Aangezien liefde aangemaakt wordt in de linker hersenhelft waar ook de rede zetelt, is liefde niets dan strategie gericht op voortplanting.“

Dus concludeert de speculant, roepend vanachter zijn computer: “Het is allemaal ordinaire berekening.“

Shakespeares gedroomde Illyrië is rot als een mispel, ondanks de zuiverheid die Carice van Houten zowel als de jongen Cesario en het meisje Viola blijft zoeken.

“Driekoningenavond' van William Shakespeare door De Theatercompagnie. Regie en bewerking: Theu Boermans. Première: 19/2 Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Aanvang: 16.00u. Inl.: www.theatercompagnie.nl