Het aantal monden van het kabinet

Moet het kabinet met één mond spreken, of mag een minister zich uitlaten over de daden van een collega - zoals minister Van der Hoeven deed in de kwestie-Taïda? Alexander Pechtold liet zich er in Leiden over uit.

Is er behoefte aan veel meer kleine, maar verstandiger, Alexanders Pechtold? Hoogleraar politicologie Erwin Muller suggereert het, en de vraag levert een minzame glimlach op bij de minister van Bestuurlijke Vernieuwing. Pechtold (D66) antwoordt dat er 'inderdaad veel politieke vernieuwers nodig zijn, ook al levert dat wel eens een blauw oog op'. Pechtold kreeg zware kritiek in de ministerraad nadat hij onlangs de politiek vies en vunzig had genoemd.

'Was Balkenende boos?' vraagt gespreksleider Max van Weezel. Het antwoord - 'Er is ook veel begrip' - leidt tot gelach in de zaal.

Pechtold was gisteravond een van de deelnemers aan een debat in Leiden over 'De erfenis van Fortuyn' en politieke vernieuwing, georganiseerd door Leidse politicologen en opinieweekblad Vrij Nederland. In een vol Academiegebouw werd daarover gedebatteerd door drie generaties politici.

De oude garde, vertegenwoordigd door Ed Nijpels (VVD) en Ed van Thijn (PvdA), bespreekt het nieuwe van de nieuwe politiek. Van Thijn begon zijn politieke carrière in 1962 en voerde zijn eerste discussie over bestuurlijke vernieuwing in datzelfde jaar. Van Thijn: 'Er wordt altijd veel over gesproken, maar nieuwe politiek wordt altijd weer oude politiek.'

Nijpels wordt - duidelijk tegen zijn zin - herinnerd aan het Veronica-liberalisme (VVD-politici gingen naar disco's in het land) dat opgeld deed onder zijn partijleiderschap in de jaren '80. Nijpels constateert weinig geslaagde pogingen tot bestuurlijke vernieuwing in zijn partij. 'Binnen de VVD zijn we intellectueel lui geweest. Tijdens mijn partijleiderschap heb ik wel enkele initiatieven genomen tot vernieuwing, maar daar was de partij toen niet toe in staat.' Nijpels vindt dat de tijd van politieke partijen voorbij is. Van Thijn ziet een toename van de rol van de lijsttrekker, zoals zijn eigen politiek leider Wouter Bos. 'En dat is ook bestuurlijke vernieuwing.'

De avond begint met een debat tussen politici van de toekomst. Drie voorzitters van jongerenorganisaties spreken over nieuwe politiek. Ronald van Bruchem (CDJA) stelde op het partijcongres van het CDA voor om de lijsttrekker van het CDA te laten kiezen door de partijleden. Dat voorstel haalde het toen net niet. Van Bruchem ziet daarin 'bescherming van de eigen posities door partijleden'. Of Balkenende in 2001 als partijleider zou zijn verkozen door de leden van het CDA, wist Van Bruchem niet.

Reinout de Vries (voorzitter Jonge Democraten, gelieerd aan D66) zegt over bestuurlijke vernieuwing: 'Het is niet het belangrijkste wat er speelt in de samenleving.' Een mening die minister Pechtold later op de avond blijkt te delen als hij zegt: 'Ik snap het best als mensen nadenken over andere dingen dan de gekozen burgemeester, onze partij was ook breder toen hij werd opgericht.'

Het einde van de avond is gereserveerd voor de huidige politici. Pechtold en de Tweede-Kamerleden André Rouvoet (ChristenUnie) en Joost Eerdmans (LPF) spreken over de lessen van Fortuyn. Rouvoet benadrukt de gezagscrisis in Nederland. 'We hebben mensen nodig die de burgers vertrouwen als leider.' Rouvoet pleit voor 'verstandige mensen' in de politiek. 'Ik vind dat het kabinet met één mond moet spreken. Er is een onderscheid tussen het kabinet en de Tweede Kamer. Tweede-Kamerleden mogen zoveel mogelijk tekeergaan. Maar dat moet niet gebeuren in het kabinet. Als Pechtold dat wil, moet hij maar in de Kamer gaan zitten. Of terug naar Wageningen.'

Pechtold betoogt juist dat bewindslieden moeten kunnen zeggen wat ze van iets vinden. 'Iedereen valt over minister Van der Hoeven heen als ze iets zegt over [de Kosovaarse scholiere] Taïda, die uitgezet wordt door Verdonk. Ik denk dat je zoiets moet kunnen zeggen. Laat maar zien hoe je erover denkt.' Ook Eerdmans vindt dat iedereen mag zeggen wat hij denkt. 'Ik vind het prima wat Pechtold doet. Ook al ben je het er niet mee eens.'

Pechtold doet direct boter bij de vis. Hij pleit voor een cultuurverandering door debat. Daar moet dan wel aandacht voor zijn. 'Ik zal wel weer op mijn vingers getikt worden, maar woensdag tijdens het spoeddebat over criminaliteit in de grote steden waren er vier ministers in de Tweede Kamer om vijf uur lang te debatteren. De helft van de Kamerleden was halverwege het debat vertrokken. De drie toeschouwers op de publieke tribune waren de beveiligers van Wilders.'