“Afbreken is soms beter dan leegstand'

De bevolking neemt af in vier provincies. Maar op de Nieuwe kaart van Nederland wemelt het nog van de plannen voor uitbreiding. Moeten die worden herzien? “Een grijze bevolking hoeft geen sterfhuis te zijn.“

Jan Kadijk van het Nirov Foto Walter Herfst

Jan Kadijk rolt de kaart op tafel uit: de Nieuwe Kaart van Nederland. Op deze kaart staan alle serieuze plannen die gemeenten en provincies hebben voor woningbouw, wegenbouw, recreatie, groenvoorziening, culturele voorzieningen, scholen, bruggen, viaducten, bedrijventerreinen.

De kaart is eind vorig jaar gemaakt door het Nederlands Instituut voor Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting (Nirov), Kadijk is de projectleider. Zijn vereniging beslist niet over de plannen, zij registreert ze slechts. Maar het Nirov is volgens Kadijk wel de “enige plek in Nederland waar het debat over ruimtelijke ordening zonder verborgen agenda's gevoerd kan worden“.

Op de Nieuwe kaart staan 930.868 woningen die nog moeten worden gebouwd en 33.335 hectare aan nieuwe bedrijventerreinen. Als alle plannen doorgaan, gaat 10,2 procent van Nederland de komende jaren nog op de schop.

Maar de bevolking neemt af in vier provincies, zo bleek afgelopen week uit de nieuwste cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Die trend zal de komende jaren ook de overige provincies bereiken. Vanaf 2035 zal dan de totale Nederlandse bevolking gaan krimpen, zo verwacht het CBS.

Moet Nederland nog wel groeien? Moeten we niet gaan krimpen?

“Op sommige plekken moeten we inderdaad gaan krimpen“, zegt Kadijk. “Maar er is weinig affiniteit met krimp in Nederland. Groei is natuurlijk ook veel sexyer dan krimp. Het begint langzaam door te dringen dat we niet eeuwig kunnen doorgroeien. Maar de meeste bestuurders zijn nog niet zo ver. Of ze denken nog dat ze de trend kunnen bestrijden.“

Hoe kan je krimp bestrijden?

“Kijk naar de Blauwe Stad, de nieuwe woonwijk die bij Winschoten gebouwd wordt rondom een kunstmatig meer. Dat hele plan is ontstaan met het idee: hoe kunnen we de bevolkingsdaling tot staan brengen? Het idee was dat de wijk inwoners uit alle delen van het land zou trekken. Dat er zich zelfs forensen zouden vestigen, met een pied-à-terre in de Randstad. Die hebben zich niet gemeld.“

De Blauwe Stad moet worden gestopt?

“Ik zeg alleen dat je ziet dat de Blauwe Stad vooral belangstelling uit de regio zelf trekt. Dat betekent dat de huizen in de Blauwe Stad zorgen voor leegstand elders in de regio. De vraag is of je in dat soort gebieden grootschalig moet nieuwbouwen. En of je in plaats daarvan niet veel meer de bestaande woningvoorraad moet herstructureren, binnen de gemeentegrenzen. Nu is 65 procent van de geplande woningen voorzien buiten stedelijk gebied. Ik vraag me af of dat op termijn verstandig is.“

De vraag naar woningen groeit nog, omdat het aantal eenpersoonshuishoudens groeit.

“Dat is waar. En de vraag naar groener en ruimer wonen stijgt ook nog. Maar je zou je goed moeten afvragen of de huizen die je nú nog toevoegt aan de bestaande woningvoorraad, de bestaande stad niet ondermijnen. Je kunt ook bínnen de steden groener en ruimer wonen creëren. Bijvoorbeeld door sloop en samenvoeging van woningen.

“De woningen die we de komende jaren bouwen, zijn de laatste nieuwe stenen die we op elkaar zullen stapelen. Daarna moeten we, als de bevolking verder afneemt, met de bestaande voorraad aan de gang. Gemeenten zouden samen moeten onderzoeken aan welke woningen behoefte is en afspreken waar die gebouwd moeten worden. Bestuurders moeten zich realiseren dat elke woning die er op het platteland bijkomt, een gaatje veroorzaakt in het gebit van de stad.“

Komen de Vinex-wijken straks leeg te staan als de bevolking daalt?

“Ik denk het niet. Als straks de Vinex-wijken af zijn, met de beloofde winkels, zorgvoorzieningen en openbaar vervoer, zijn de wijken ook voor ouderen aantrekkelijk om te wonen.“

Moeten er nog bedrijventerreinen bij als de bevolking daalt?

“In gebieden waar de bedrijvigheid nog groeit natuurlijk wel. De vraag is of het realistisch is ze aan te leggen in de perifere gebieden van Limburg, Groningen, Zeeland en Friesland. Kijk naar de ontwikkeling van de Eemshaven, die op een fiasco uitgelopen is. Ik vraag me af of het verstandig is bedrijventerreinen aan te leggen waar de werkgelegenheid daalt.“

Het alternatief is dat gebieden zonder werkgelegenheid leeglopen.

“Van een burgemeester kun je niet verwachten dat hij zegt: ik ga mijn gemeente oprollen en afbreken. Maar afbreken is wel een optie. Opruimen is op een gegeven moment beter dan leegstand. Kijk naar een stad als Leipzig, waar na de Wende hele woonwijken leegliepen en waar nu grote parken worden aangelegd. Met natuur kun je je als regio óók op de kaart zetten, het hoeft heus niet altijd werkgelegenheid en bedrijvigheid te zijn.“

Moeten nog nieuwe wegen worden gebouwd als de bevolking krimpt?

“Ik denk dat we de komende jaren een toename zullen zien van de mobiliteit. Als het echt heel dramatisch wordt met de vergrijzing en ons zorgstelsel onbetaalbaar is geworden, zijn we wellicht heel veel onderweg om onze ouders en familie te verzorgen. Ook zal de vergrijzing nog een toenemende recreatie-mobiliteit tot gevolg hebben. In Amerika heb je grote gebieden waar veel ouderen wonen, winkelen en recreëren. Kennelijk hoeft een grijze bevolking geen sterfhuis te zijn. Als je tenminste nieuwe kansen kan creëren.“

Is de vergrijzing een probleem?

“Misschien is de komende jaren niet de grijze, maar de bláuwe golf het grootste probleem, de stijging van de zeespiegel. Misschien moeten we rond 2050 de Randstad naar de Veluwe verschuiven. Misschien worden we over een paar jaar weer een asielland. Dat kan met de verkiezingen of met een grote humanitaire ramp ergens in de wereld zomaar weer omslaan. Dan hebben we juist weer meer woningen nodig.“