Turkije tussen cartoons en extremisten

Ook Gucci-kopers in de moderne moslimstaat Turkije voelen zich gekwetst door de affaire van de spotprenten van Mohammed. Maar extremisten haten ze helemaal.

De meer-dan-sjieke Bagdadstraat in het Aziatische gedeelte van Istanbul. In het Iraakse Bagdad is godsdienst een van de belangrijkste pijlers van het sociale leven maar in dit 'Bagdad' is de grootste zijnsvraag of de nieuwe aankoop een Gucci wordt of een Armani. In de straat zie je meer jeeps dan hoofddoeken: als één buurt in Istanbul los lijkt van de islamitische God, dan is het deze wel.

Maar vergis je niet. In restaurant Fridays dineren een socioloog, een manager, een tandarts, een studente en een onderwijzeres. Het zijn moderne Turken, ze spreken of leren Engels en allen zeggen dat ze niet erg gelovig zijn. Maar dan haalt tandarts Gülfem haar mobiele telefoon te voorschijn en wijst op een sms-bericht. Het is een lijst producten die worden gemaakt in landen waar de omstreden spotprenten van de profeet Mohammed zijn verschenen. Nescafé, de in Turkije populaire shampoo Rejoice - ze staan er allemaal op. 'Ik ga ze boycotten', zegt Gülfem. De tafelgenoten knikken instemmend: van de vijf is alleen manager Fatih tegen een boycot.

De rel rond de omstreden Deense spotprenten is nog lang niet afgelopen. In de televiesiebeelden van demonstraties en relletjes die over de hele wereld plaatshebben, zijn het vrijwel altijd de radicale moslims op wie de camera zich richt.

Hier in de Bagdadstraat in Istanbul kan niemand de tafelgenoten van extremisme verdenken maar toch zijn ook zij beledigd. 'De profeet Mohammed is voor ons een rolmodel', zegt socioloog Sinan. 'Daar moeten journalisten van afblijven. Ik begrijp dat er in 1998 in Denemarken ook een beledigende cartoon over Jezus is gemaakt. Die is niet gepubliceerd. Waarom deze wel?'

Bij enig doorpraten blijkt hoezeer de tafelgenoten met de kwestie in hun maag zitten. Want de cartoonist mag dan op weinig sympathie rekenen, voor extremistische moslims hebben de vijf geen goed woord over.

'Geweld is altijd fout', zegt manager Fatih. 'Als iemand de cartoonist of Denemarken moet straffen, dan is het God.' 'Je hoort ze alleen maar als zij worden geschoffeerd', zegt socioloog Sinan. 'Maar heb je ooit een van hen gehoord toen de Boeddhabeelden in Afghanistan werden vernietigd door de Talibaan?' En zo blijken de tafelgenoten uiteindelijk verrassend alleen te staan: ver weg van het liberale kamp in Europa dat vindt dat in de naam van persvrijheid alles moet kunnen, maar evenzeer verwijderd van radicale elementen die vinden dat het niet aan God maar hun toekomt wraak te nemen.

Dat gevoel van isolement heeft velen in Turkije in zijn greep. Wat er ook verder nog uit deze zaak moge voortvloeien, zo is de gedachte, het zal altijd schadelijk zijn voor Turkije.

Mustafa Heyecan heeft een wijnhandel in de sjieke wijk Etiler. Zelf heeft hij de cartoons niet gezien dus echt beledigd is hij niet. Maar wat zit er achter de cartoons, vraagt hij zich af. Na enig denken komt het antwoord: het zijn de Verenigde Staten. Die willen van het Midden-Oosten een instabiele regio maken om zo de baas te kunnen spelen. Maar het Midden-Oosten ligt dicht bij Turkije. 'Iran is onze buurstaat', zegt hij. 'Als daar een bom ontploft, gaat de beurs hier direct omlaag.'

En uiteindelijk zullen, aldus de wijnhandelaar, de problemen niet tot het Midden-Oosten beperkt blijven: radicale moslims in Europa zullen de affaire aangrijpen om toe te slaan. 'Ik ben ervan overtuigd dat de dodenlijsten [in Denemarken, red.] al klaar liggen.'

In zo'n klimaat van polarisatie zal een land van gematigde moslims, zoals Turkije, altijd de pineut worden, denken velen in dit land. Al was het maar omdat Europa, dat volgens veel Turken dit land toch al niet bij de Europese Unie wil, bij steeds toenemende polarisatie Turkije alleen nog maar meer buiten de deur zal willen houden.

Was het daarom dat premier Erdogan al vanaf het begin aanbood om te bemiddelen? Al langer wil Turkije, samen met Spanje, een brug slaan tussen de 'christelijke wereld' en die van de islam. En dus volgde de afgelopen week oproep op oproep en brief op brief. Blijf kalm, was de boodschap, praat, begin een dialoog - samen moeten we er uit kunnen komen.

Wijnhandelaar Heyecan vindt Erdogan niet de juiste persoon om te bemiddelen. 'Hij houdt zelf niet van spotprenten [Erdogan begon een rechtszaak tegen een cartoonist die hem wat al te informeel had afgebeeld], maar nu schrijft hij een brief dat iedereen kalm moet blijven.'

Tandarts Gülfem daarentegen vindt dat Turkije wel wat moet doen. 'Dit is een goede kans voor Turkije om de claim, die wij altijd maar maken, waar te maken dat Europa ons nodig heeft [als brug naar de moslimlanden in het Midden-Oosten, red.].'

Maar is wie is 'ons'? Zijn alle Turken wel zo bereid tot dialoog en overleg als tandarts Gülfem? Vorige week werd Turkije opgeschrikt door de moord op een Italiaanse priester in Trabzon. De priester had zich bezig gehouden met de strijd tegen vrouwenhandel en dus concludeerden Turkse journalisten al snel dat het hier niet om godsdienst ging (ook al had de priester zich met in Turkije uiterst onpopulaire bekeringsactivieiten beziggehouden) maar om een moord in opdracht van de maffia.

Toen de jongen die de moord pleegde na zijn arrestatie verklaarde dat het wel degelijk om de spotprenten ging, probeerde een groot deel van seculier journalistiek Turkije dat te weerleggen: de schok dat de cartooncrisis Turkije had bereikt, was simpelweg te groot. De jongen was in de war, zo was de opvatting, en zijn pistool kostte maar liefst 7000 Turkse lire (ongeveer 4.300 euro) - welke puber in Turkije kan dat betalen?

Maar door alle weerleggingen heen klonk de angst dat Turkije misschien toch minder liberaal is dan velen denken. Het is die angst die uiteindelijk verklaart waarom veel Turken de cartooncrisis direct willen afronden. Turkije is immers een land dat nog steeds zijn plaats niet weet.

Naast wie gaat wijnhandelaar Heyecan zitten in een bioscoop waar een Iraniër zit en een Europeaan? 'Ik ga tussen beiden in zitten', zegt hij gedecideerd. Een mooie plek - als er zo'n midden is. Hoe meer de cartooncrisis escaleert, hoe nauwer echter dat 'midden' zal worden.