Mens gevoelig voor straf

Vanuit de rechtswetenschap heeft straf nog steeds een belangrijke functie, meent N.J.M. Kwakman.

Het artikel 'Straf is wetenschappelijk achterhaald' van Richard Dawkins in Opinie & Debat van 14 januari nodigt uit tot een reactie. De kern van het betoog draait om de volgende vraag. Hoe kun je iemand straffen als de persoon in kwestie zelf geen 'schuld' treft, omdat hij het product is van fysiologische, erfelijke en omgevingsfactoren?

De vraag stellen is hem beantwoorden, zou je denken. Maar dat ligt allemaal wat gecompliceerder dan het op het eerste gezicht lijkt. Dat houdt verband met het feit dat het begrip 'schuld' in onze samenleving - en met name in ons strafrecht - vele betekenissen heeft. Maar wat nog belangrijker is: de evolutie die het begrip schuld in de loop van de tijd in ons strafrecht heeft doorgemaakt, geeft een verschuiving te zien van schuld als een soort 'psychisch manco', naar de erkenning dat schuld vooral moet worden opgevat als normatief begrip. Dat wil zeggen: als schuld in de zin van verwijtbaarheid, overeenkomstig algemeen aanvaarde maatstaven.

Het is in dat licht bezien dus de samenleving die de 'schuldige' een verwijt maakt. Of het verweten gedrag wordt veroorzaakt door fysiologische, erfelijke of omgevingsfactoren, is minder relevant. Er wordt met andere woorden niet in het hoofd van de persoon in kwestie gekeken om er achter te komen wat nu precies de oorzaak is geweest van het verweten gedrag. Het gedrag wordt, als aan een aantal uiterlijk waarneembare factoren is voldaan, aan de verdachte toegerekend. Het wordt hem kort gezegd verweten omdat dergelijk gedrag in de samenleving eenvoudigweg niet wordt getolereerd. De persoon in kwestie heeft niet voldaan aan de maatschappelijke zorgplicht die voor elke 'normale' burger geldt. Het voert hier te ver om nader in te gaan op allerlei 'schulduitsluitingsgronden' waardoor de verwijtbaarheid en dus de strafbaarheid wegvalt. Maar ook daarvoor geldt dat 'normatief' wordt bepaald wat onder een 'normaal' mens moet worden verstaan en wat van een normaal mens, mag worden gevergd.

Dat alles werpt toch een heel ander licht op de begrippen 'schuld' en 'eigen verantwoordelijkheid' dan als we deze begrippen trachten te definiëren vanuit het individu zelf. Zo bezien geven deze begrippen dus juist niet primair uitdrukking aan de autonomie of zelfbeschikking van het individu (natuurwetenschappelijk wellicht inderdaad een fictie), waarden die in onze samenleving hoog in het vaandel staan. In de aldus gedefinieerde begrippen 'schuld' en 'eigen verantwoordelijkheid' ligt juist de betrokkenheid van alle burgers op elkaar, dus de mens als sociaal wezen, besloten, in tegenstelling tot de connotatie en associaties die deze begrippen bij de meeste mensen zullen oproepen.

In het licht van deze juridische benadering van (alleen al) het begrip 'schuld' moet worden vastgesteld, dat ook straf, als krachtig normatief signaal, in ieder geval vanuit rechtswetenschappelijke optiek nog wel degelijk een functie heeft. De opvatting dat straf wetenschappelijk achterhaald is, moet dan ook met klem van de hand worden gewezen.

En ter geruststelling voor Dawkins: het is niet ondenkbaar dat het bestraffen van onacceptabel gedrag zo verweven is met onze samenleving, dat het deel is gaan uitmaken van één van de categorieën factoren waardoor het menselijk gedrag wordt bepaald. Ik doel daarbij natuurlijk op de omgevingsfactoren. Tegen die achtergrond acht ik het dan ook niet uitgesloten dat het fenomeen 'mens' gevoeliger is voor straf dan de door Dawkins opgevoerde defecte auto die van Basil Fawlty - na een eerste waarschuwing - op zijn falie krijgt. Al ben ik daar niet altijd even zeker van.

Het gaat me in ieder geval te ver om een delinquent te vergelijken met een defecte auto. Ik zou dat bijna willen rekenen tot de uitwassen van een 'natuurwetenschappelijke' benadering van de mens. Daarmee wordt mijns inziens de misvatting gekoesterd dat deviant gedrag zou duiden op een 'defect' ten opzichte van de 'perfecte mens', afgemeten naar wetenschappelijke standaarden, die ons steeds dichter bij 'de waarheid' zouden (moeten) brengen. Immers, wat 'normaal' is, wat 'de waarheid' is, wat als 'perfect' wordt beschouwd, het is allemaal - wie zal het ontkennen - tijd- en plaatsgebonden.

www.nrc.nl/opinie:Artikel Richard Dawkins

Mr. N.J.M. Kwakman is universitair docent aan de vakgroep Strafrecht en Criminologie van de Rijksuniversiteit Groningen).