Diefstal verenigt politieke rivalen in Congo

Ná de verkiezingen. Ná de verkiezingen wordt alles beter in Congo. Westerse donorlanden willen de werkelijkheid van wanbestuur en corruptie niet zien. 'Zo vernietigen wij ons land.'

Mijnwerkers bij de Congolese stad Lubumbashi graven met de hand naar koper. Congo is rijk aan bodemschatten. Politici hebben die rijkdommen nooit gebruikt voor de ontwikkeling van het land. Foto Reuters Artisenal miners dig in an open-pit mine outside the southern Democratic Republic of Congo copper town of Lubumbashi February 3, 2006. Belgium warned Congo's leaders on Friday against using the wealthy country's mines for political activities, saying the income generated must be used to develop its war-torn former colony. REUTERS/David Lewis Reuters

De donorlanden hopen, de Congolezen wanhopen en de politici volharden in hun wanbestuur. 'Buitenlandse diplomaten maken geen onderscheid tussen wat er in Congo gebeurt en wat ze willen dat er gebeurt', zegt een Congolese waarnemer. Uit opiniepeilingen blijkt dat Congolezen later dit jaar massaal naar de stembus gaan voor de eerste vrije verkiezingen sinds de onafhankelijkheid. Al hebben ze nauwelijks vertrouwen in degenen op wie ze gaan stemmen.

Het antwoord op alle vragen in Congo luidt: ná de verkiezingen. Waarom kunnen alle politici in de overgangsregering nog steeds miljoenen dollar stelen zonder dat donorlanden, Wereldbank en IMF in actie komen? Ná de verkiezingen zal corruptie worden aangepakt. Waarom kunnen generaals ongestraft vrijwel het volledige soldij van hun soldaten inpikken? Ná de verkiezingen komt er een beter leger. Waarom bekommeren Congolese machthebbers zich nooit om hun onderdanen? Ná de verkiezingen heerst er democratie en zullen ze wel moeten.

'Bij de overgangsperiode die eind 2002 begon won het verlangen naar stabiliteit het van de wens naar verantwoordelijkheid', zegt Olivier Kamitatu, voorzitter van het parlement in Kinshasa. Met andere woorden: als de oorlog maar niet opnieuw uitbreekt die het land van 1997 tot 2002 heeft verdeeld, wordt corruptie door de vingers gezien. Mabi Mulumba is hoofd van de Rekenkamer die de overheidsuitgaven controleert. Hij geeft een voorbeeld. De president en zijn vier vice-presidenten gaven in 2004 twee keer zoveel geld uit als ze volgens hun begroting hadden, terwijl het ministerie van Gezondheid minder dan de helft van haar begroting spendeerde. 'Toen ik mijn rapport met allerhande bewijzen van corruptie aan de Amerikaanse ambassadeur gaf, zei hij: 'dat is de prijs voor vrede'. Ik antwoordde: 'nee, zo vernietigen we ons land'.'

Congo heeft nooit behoorlijk bestuur gekend. President Mobutu die het land van 1965 tot 1997 regeerde, zei ooit: 'mijn gezicht staat op ieder bankbiljet dus al dat geld is van mij'. Mabi: 'In Congo is de staat van iedereen, dus kan iedereen de staat misbruiken. Corrupte leiders schamen zich niet.' De geest van Mobutu is springlevend in Congo. 'Hoewel de overgangsregering uit rivaliserende krijgsheren en politici bestaat, bestrijden ze elkaar niet', zegt een hoge medewerker van de vredesmissie van de VN in Congo: 'Ze hebben allemaal hetzelfde doel: stelen.'

Een invloedrijke Westerse ambassadeur noemt de overgangsperiode 'een ramp als het om goed bestuur gaat'. Een medewerker van de VN verwijt zijn eigen organisatie en donorlanden slap beleid: 'De VN hebben gefaald in Congo. We hadden veel harder moet pleiten voor goed bestuur.' Toen enkele donorlanden vorig jaar een speciale commissie voor goed bestuur wilden instellen, werd dit initiatief getorpedeerd door Frankrijk.

Zal het na de verkiezingen beter worden? Olivier Kamitatu haalt zijn schouders op. 'Als na de verkiezingen Wereldbank, IMF en Westerse donoren harder willen gaan optreden tegen corruptie, zullen ze het moeilijk krijgen. Want China heeft Congo's grondstoffen hard nodig en is bereid corruptie door de vingers te zien, net als elders in Afrika.' Een Westerse diplomaat lacht: 'De Chinezen komen bij ons informeren hoe ze in Congo mijncontracten moeten afsluiten. Ze willen van ons leren hoeveel smeergeld ze aan welke Congolese politici behoren te betalen.'

Goed bestuur in afwezigheid van betrouwbare staatsstructuren bleek een illusie onder Mobutu en tijdens de chaotische oorlogsjaren die volgden na zijn vertrek in 1997. De hoop achter het vredesproces van de afgelopen jaren was dat krijgsheren en rebellenleiders zich onder druk van donorlanden zouden hervormen. Westerse donoren betalen meer dan de helft van de overheidsbegroting. 'We zijn er niet in geslaagd om politici te maken van krijgsheren en om politieke partijen te maken van hun rebellenbewegingen', meent een bron binnen de VN-missie. 'Dit vredesproces heeft allerlei nitwits macht gegeven. Bovendien kregen veel aanhangers van Mobutu weer invloed.'

Congolezen zijn fatalistisch geworden door het gedrag van hun leiders. Een meerderheid van de ondervraagden zegt de politieke leiders voor geen cent te vertrouwen. 'We hebben een revolutie nodig. De verkiezingen zullen geen verschil uitmaken', verzucht een jonge dokter.

Bestaat er geen enkele hoop? Een Congolees die seminars organiseert over goed leiderschap toont zich optimistisch. De verkiezingen zullen een magisch effect hebben', voorspelt hij. 'Voor het eerst zal een Congolese regering legitimiteit genieten en de bevolking zal verantwoording van haar leiders gaan eisen. De test zal zijn of een plattelandsvrouw na de verkiezingen de helft van de dagproductie van haar akkertje nog onder dwang zal afstaan aan regeringssoldaten bij een wegversperring. Als ze durft weigeren, is de overgangsperiode in Congo geslaagd.'