Uniek Moskous monument verkrot

Het huis van de befaamde Russische architect Melnikov, in Moskou, staat op de monumentenlijst vande UNESCO. Het is zo verwaarloosd,het lijkt wel een vergeten slooppand.

Er rust een doem op het Melnikovhuis. Als projectontwikkelaars dit architectuurmonument niet ondergraven, dan doet de familie het wel.

Zondagnacht overleed de bewoner van het huis, schilder Viktor Melnikov (91). Nog voor zijn lichaam koud was, stonden dochter Jelena en neef Aleksej Iganajev al met vier gewapende zware jongens en een advocaat op de stoep om zich toegang tot het huis te verschaffen. Ze beschuldigden dochter Jekaterina, die bij haar vader inwoonde, ervan het kostbare archief te verdonkeremanen. Er werd geduwd en getrokken, Jekaterina hield stand en de politie besloot dat zij voorlopig de legale bewoners is.

Jekaterina: 'Het was een vreselijke scène. Nu fotograferen die gewapende jongens iedereen die het huis in- of uitloopt. Wie betaalt ze? Mijn neef en zus zijn straatarm.' Op de begrafenis van Viktor was de stemming donderdag ijzig.

Ondertussen rot het huis verder weg. Het oogt als een zoutvaatje, is een creatie van de fameuze architect Konstantin Melnikov (1890-1974) en bestaat uit twee ineengrijpende cilinders. De voorkant kijkt uit op de straat en bevat een metershoge glazen façade met een hoog, licht woonvertrek. In de tweede cilinder bevinden zich slaapkamers en een atelier met 64 ramen in honingraatvorm. Het huis zit vol vondsten, zoals een klapdeur die drie deuropeningen kan afsluiten.

Het Melnikovhuis was het enige particuliere woonhuis dat in zijn tijd in Moskou werd gebouwd. Melnikov dankte dat voorrecht in 1929 aan de sarcofaag die hij voor Lenin ontwierp. 'Lenin lag als Sneeuwwitje in papa's kristallen kist', zuchtte zoon Viktor toen ik hem in september bezocht. 'Later kreeg Lenin een grotere sarcofaag, toen was hij meer een dode muis in een schoenendoos. Maar door vaders sarcofaag overleefden we de grote zuiveringen.'

Het verhaal van Konstantin Melnikov is er één van verspild talent: hem waren weinig productieve jaren gegund. Tussen 1925 en 1934 ontwierp hij vijf arbeidersclubs, vier garages en het Sovjetpaviljoen op de Parijse Wereldtentoonstelling van 1925. Zijn werk was uniek en onorthodox, werd verketterd door zowel constructivisten als traditionalisten. Maar in 1935 viel het doek. Melnikov werd bestempeld tot 'burgerlijk formalist' en veranderde in een non-persoon die slechts op papier kon ontwerpen. Zijn rehabilitatie medio jaren zestig kwam te laat.

Melnikovs woonhuis vlak achter de Oude Arbat kwam wel af, maar verkrot al decennia. Slechts de begane grond valt in de winter warm te stoken, vertelde Viktor, maar onlangs donderde daar een plafond op zijn bed terwijl hij een bord koolsoep zat te eten. Viktor wees op rottend hout, kloven in de muren.

De afgelopen jaren raakte het huis omsingeld door kantoren en wooncomplexen. We klommen via een trapje naar het zonneterras, de bejaarde Viktor bleef beneden. 'Vroeger kon je het Kremlin zien', riep hij. Toen mocht er niet hoger dan drie verdiepingen gebouwd worden. Inmiddels ligt het huis op de bodem van een pastelkleurig ravijn. Het lijkt achter zijn wrakke schuttinkje een slooppand, doorprojectontwikkelaars over het hoofd gezien.

Viktor raakte niet uitgepraat over wat het Melnikovhuis moest worden na zijn dood: een museum gewijd aan het werk van vader én zoon Melnikov. 'Vader wilde dat, wij spraken daar vaak over.' Het leek niet beleefd te vragen waarom een wereldberoemde architect zijn huismuseum moest delen met een middelmatig schilder.

Na de dood van vader Konstantin in 1974 brak de familierot door. Zuster Ljoedmilla sleepte Viktor voor de rechter: zij eiste haar helft van het Melnikovhuis, dat ze wilde splitsen. In 1988 erkende de rechter haar als mede-eigenaar, maar hij wees een muur dwars door het monument af. Haar zoon Aleksej erfde die helft.

De familie fragmenteerde verder toen dochter Jelena in 2004 een Jakob-en-Esau-truc probeerde: ze liet haar vrijwel blinde vader Viktor een document tekenen waarin hij al zijn rechten aan haar afstond. Dat document liet Jelena slingeren, iemand las het Viktor voor. Weer kwam de rechter eraan te pas, die oordeelde dat de vader was bedrogen. Dochter Jekaterina: 'Dat was een vreselijke klap. Jelena was altijd pa's lieveling.'

Vorig jaar besloot Viktor Melnikov zijn deel van het huis aan de stad Moskou te doneren, die zou hebben toegezegd er een vader-en-zoon-museum van te maken. Een omstreden stap, want in de stedenbouw wordt Moskou algemeen beticht van hebzucht en vandalisme. Toch is het de enige partij met het geld om een restauratie en een museum te realiseren, meende Viktor: 'Ik kan het huis ook aan het ministerie van Cultuur nalaten. Dan stort het zeker in.'

Voorlopig moeten de erven Melnikov het onderling uitvechten. Zus Jelena en neef Aleksej betichten hun zuster van diefstal van het archief. Onzin, antwoorden architectuurhistorici: zus Jekanterina werkt juist nauw samen met het Tsjoesevmuseum, dat het archief rubriceert. Zij vermoeden dat dochter Jelena en neef Aleksej archiefstukken aan de hoogste bieder willen verkopen. Zij zijn niet voor commentaar bereikbaar, maar dochter Jelena verklaarde eerder voor haar deel van het Melnikovhuis tenminste een nieuw appartement te verwachten.

Architect Bart Goldhoorn van het blad Project Russia: 'Dit wordt weer zo'n treurig Russisch drama. Elders beseft iedereen dat zoiets prachtigs bewaard moet blijven en ben je er zo uit. Hier in Moskou ligt iedereen dwars, omdat iedereen zich tekort gedaan voelt en vermoedt dat de ander ergens een emmer diamanten verstopt. Tot het dak boven hun hoofd instort.'

Sinds vorig jaar figureert het Melnikovhuis op de lijst van bedreigde wereldmonumenten van UNESCO.