Na de splitsing volgt de uitverkoop

De politiek beslist maandag over het meest omstreden plan van minister Brinkhorst. Moeten de energieconcerns zich splitsen, zoals hij wil? Er is veel kritiek. 'De consument zal de kosten hoe dan ookmoeten betalen.'

Foto's Hollandse Hoogte Meterkast electriciteitsmeter stoppen zekeringen Dijkstra bv.

Was draaien, huis warm stoken, koffie zetten, licht aan, tv kijken. Hier is het om begonnen: dat de Nederlander kan blijven vertrouwen op de levering van stroom en gas. Tegen een concurrerende prijs. Daarom wil minister Brinkhorst van Economische Zaken een groep Nederlandse energiebedrijven in tweeën splitsen, een radicale en omstreden ingreep die tot nog toe in geen enkel ander EU-land is genomen. Een ingreep ook die heeft geleid tot een loopgravenoorlog met de getroffen concerns Nuon, Essent, Eneco en Delta. 'De zaak is helemaal geëscaleerd', zegt Kees Cools, hoogleraar bedrijfsfinanciering aan de Rijksuniversiteit Groningen en partner bij adviesbureau The Boston Consulting Group. Volgens hem is er sprake van een vertrouwensbreuk.

Maandag valt de beslissing. Dan buigt de Tweede Kamer zich over het splitsingsvoorstel van Brinkhorst. Cools houdt zijn hart vast. 'Het ging de afgelopen weken nauwelijks meer over de inhoud van deze zaak', zegt de hoogleraar, die eind vorig jaar de Tweede Kamer adviseerde over de privatisering van Schiphol. Beide partijen zijn nu vooral bezig modder naar elkaar te gooien.

Met de splitsing wil Brinkhorst vooral bereiken dat de netten - de elektriciteitskabels en de gasleidingen - in publieke handen blijven. Nu Europa zijn energiesector aan het liberaliseren is komt er meer concurrentie voor de van oudsher monopolistische energiebedrijven, die voorheen elk een afgebakend gebied van gas en stroom voorzagen. Volgend op de liberalisering ligt het in de lijn om de sector te privatiseren, geheel dan wel gedeeltelijk. De Nederlandse energiebedrijven zijn nu nog in handen van provincies en gemeenten, maar zullen naar verwachting snel overgaan in private, buitenlandse handen. Brinkhorst vindt dat niet erg wat betreft de productie, verhandeling en levering van stroom. Maar wel als het gaat om de netten, want die zijn voor de Nederlandse samenleving van strategisch belang. De nieuwe eigenaren zouden eens in financiële problemen komen. Wat gebeurt er dan met de netten?

Splitsing verkleintvolgens Brinkhorst ook de kans op oneerlijke concurrentie. Nuon, Essent, Eneco en Delta zijn bedrijven die netten bezitten, en daarnaast ookstroom produceren en verkopen. Ze zouden zichzelf kunnen bevoordelen door concurrenten de toegang tot hun netten te bemoeilijken. Bijvoorbeeld door hoge prijzen te vragen voor het gebruik ervan. De energiebedrijven ontkennen het bestaan van concurrentievervalsing, mede op basis van de vele regels die toezichthouder DTe de afgelopen jaren heeft opgesteld.

In de Tweede Kamer is vooralsnogeen meerderheid voor het wetsvoorstel. CDA en SP zijn tegen.Brinkhorst krijgt voor zijn plan ook steun van de Consumentenbond en MKB Nederland. Maar bij anderen overheerst twijfel en frustratie.

Volgens de energiebedrijven serveert Brinkhorst hen door de splitsing als hapklare brokken aan buitenlandse concurrenten. Die zijn op het overnamepad nu de Europese markt openbreekt. Hoogleraar Cools erkent dat. 'Als de splitsing maandag doorgaat, liggen dinsdag de eerste overnamebiedingen op de deurmat.' Maar is dat erg? Brinkhorst, die bekend staat als een pro-Europeaan, vindt van niet.

Dan zijn er de kosten. Adviesbureau Deloitte heeft berekend dat het doorvoeren van de splitsing ruim 100 miljoen euro kost, alleen al door het werk dat ermee gemoeid is. Verderkost de operatie de komende jaren nog eens250 tot 400miljoen euro per jaar, onder meer door de extra overhead die voor de gesplitste bedrijven nodig is. Consultantsbureau Roland Berger kwam tot vergelijkbare resultaten. 'Hoe je het ook wendt of keert, de burger zal dat moeten betalen. Ofwel via een hogere energierekening, ofwel via de belastingen', zegt energiedeskundige Arnoud van der Slot van Roland Berger.

Van de 27.000 banen die de energiesector nu nog telt, zullen er de komende vijf jaar ruim 7.000 verdwijnen, zo blijkt uit verschillende onderzoeken. Vooral omdat de bedrjiven als gevolg van de liberalisering gedwongen worden efficiënter te werken. Ook desplitsing leidt tot ontslagen. 'Het is namelijk de opmaat naar privatisering', zegt Berend Olde Rikkert van CapGemini. Eenmaal in private, buitenlandse handen zal er op de bedrijven nog meer druk worden uitgeoefend om de kosten te verlagen. Volgens Cools verdwijnen er duizenden banen naar het buitenland.

Dan is er nog de kwestie met de Amerikaanse investeerders. In de jaren negentig hebben sommige Nederlandse energiebedrijven een deel van hun bezittingen verkocht aan investeerders uit de VS, om die vervolgens weer terug te huren. Een constructie die beide partijen financieel voordeel bracht, en ook goedkeuring had van toenmalig minister Jorritsma van Economische Zaken. Maar nu speelt het de bedrijven, met name Essent, parten. Splitsing zou door de investeerders opgevat kunnen worden als een soort contractbreuk. Volgens Essent zou dat tot claims van vele miljarden kunnen leiden. Brinkhorst schat de kosten echter niet hoger dan zo'n 400 miljoen euro. Er zijn gesprekken gevoerd met Nederlandse en Amerikaanse advocaten over deze kwestie, maar de uitkomsten daarvan worden geheim gehouden. Wel heeft Brinkhorst afgelopen week in deze krant al een overgangsregeling toegezegd voor de zogeheten cross border leases.

Kamerlid Hessels (CDA) heeftde vraag opgeroepen wie al die extra kosten, die hij schat op 100 euro per huishouden, gaat betalen. Wentelt Brinkhorst ze af op de consument? Dat zou politiek onverstandig zijn. Het kabinet viel twee maanden geleden al bijna over een compensatie van 35 euro voor de huidige hoge energieprijzen.

De vereniging van zakelijke energiegebruikers, de VEMW, noemt het onacceptabeldat de consument voor de kosten van de splitsing opdraait. 'Zeker nu de energierekening al zo hoog is', zegt directeur Hans Grünfeld van de VEMW.

Volgens het Centraal Planbureau is niet duidelijk ofde splitsing enige welvaartswinst oplevert. In een vorig jaar gepubliceerd rapport geeft het bureau de voorkeur aan een mildere oplossing. Een met meer toezicht van de DTe, en meer transparantie bij de bedrijven. Ook hoogleraar Cools voelt daar voor.

Alle tegenargumenten hebben Brinkhorst niet op andere gedachten gebracht. Hij refereert aan de goede ervaringen bij energieconcern NRE in de regio Eindhoven. De Australische investeringsgroep Macquarie heeft daar een belang van 49 procent gekocht in de netten van NRE. Maar volgens Cools is dat helemaal niet zo'n goede deal geweest. 'Macquarie heefteen vetorecht afgedwongen op alle strategische beslissingen voor het netwerk. Zo heeft de investeerder veel meer zeggenschap dan het belang van 49 procent suggereert.'

Inmiddels zwellen de geruchten aan over de buitenlandse bedrijven die azen op de opgesplitste Nederlandse energieconcerns. Van der Slot van Roland Berger zegt vier kandidaten te kennen. De Duitse bedrijven Eon en RWE, het Franse EdF en het Zweedse Vattenfall. 'Ze staan allemaalte trappelen om hier bedrijven over te nemen', zegt hij. Maandag weten ze of ze de Nederlandse markt kunnen bestormen.