Kwetsen is een fruitsoort

Is kwetsen een teken van beschaving? Of is het juist beschaafd om rekening te houden met gevoelens? Kamagurka, Raoul Heertje en anderen over spot. 'Ik ben blij dat moslims nog taboes hebben.'

Eucharistie is het nuttigen van 'in reepjes gesneden abortus', aldus Gerrit Komrij. Gerard Reve schreef hoe hij God 'drie keer achter elkaar langdurig in Zijn geheime opening zou bezitten'. En Theoder Holman: 'Nog steeds vind ik iedere christenhond een misdadiger'. Uitspraken uit de Nederlandse geschiedenis van het kwetsen; ze zijn minimaal tien jaar oud. Alledrie de schrijvers werden voor de rechter gedaagd. Geen van hen werd veroordeeld.

De afgelopen weken staken islamitische demonstranten ambassades in brand, eisten excuses van een Europese regering en zelfs dat Europa wetten opstelt om belediging van de profeet Mohammed te voorkomen. Spotprenten van de profeet Mohammed hadden hen gekwetst in hun religieuze gevoelens. Bij alle afwijzing van het geweld bestond dáárvoor wel enig begrip. Men moet zich wel realiseren, zei premier Balkenende (CDA), wat 'beelden en ideeën bij anderen kunnen veroorzaken'. Het Vaticaan veroordeelde de cartoons en het Witte Huis ook, eraan toevoegend dat kranten natuurlijk het recht hebben ze te publiceren.

Geen enkel officieel standpunt benaderde dat van de Franse hoofdredacteur die Voltaire aanriep om absolute vrijheid van meningsuiting te eisen, of dat van VVD-parlementariër Ayaan Hirsi Ali, die zich in een toespraak in Berlijn vierkant opstelde achter alle media die de cartoons hebben laten zien. Hirsi Ali zei dat ze geen religieuze gevoelens wil kwetsen, maar weigert zich te onderwerpen aan tirannie. 'Eisen dat mensen die de lessen van Mohammed niet accepteren hem niet mogen tekenen, dat is geen verzoek om respect maar om onderwerping.'

Moet het recht om te kwetsen worden verdedigd als onderdeel van de vrijheid van meningsuiting? Is kwetsen, of mogen kwetsen, een teken van beschaving? Of is het juist beschaafd terughoudend te zijn, en rekening te houden met gevoelens?

'In de moderne samenleving mag je iemand kwetsen', zegt cultuursocioloog Gabriël van den Brink. 'Daar zijn we vrij in.' Nico Wilterdink, hoogleraar cultuursociologie aan de Universiteit van Amsterdam: 'Het verbaal en via beelden anderen bekritiseren is onderdeel van onze cultuur. Je zou kunnen volhouden dat het een teken van beschaving is, voorzover het in de plaats komt van het op gewelddadige wijze beslechten van conflicten.' Het gaat volgens socioloog Cas Wouters om eenrecente verworvenheid. 'Tot aan de jaren zestig stond in etiquetteboeken dat je niet mocht praten over politiek en godsdienst. Dan was er een te grote kans dat er iemand werd gekwetst.'

Volgens Van den Brink is het nieuwe van de cartoonkwestie vooral dat er op wereldschaal wordt gekwetst. Via de massamedia (en enkele actieve imams) belandt het westerse kwetsen in samenlevingen die nog niet zover zijn. Kun je zeggen dat ze achterlopen? 'Ja, absoluut', zegt Van den Brink. Is dat niet kwetsend? 'Ach welnee. Het is toch zo. Ze lopen achter in democratisering, pluralisme, opleidingsniveau. Je moet wel precies zijn; het is niet zo dat het Westen de maatstaf is. Maar je ziet wereldwijd een proces van modernisering dat in veel Arabische landen nog nauwelijks is begonnen.'

Kwetsen? Dat is een fruitsoort, zegt Kamagurka. 'Pruimen of peren, geloof ik.' De Vlaamse tekenaar en performer Luc Zeebroek, werkend onder het pseudoniem Kamagurka, krijgt regelmatig gekwetste reacties. Bijvoorbeeld na spotprenten in NRC Handelsblad over de tsunami, over de treinaanslagen in Madrid, over wiegedood. Hij heeft niet de bedoeling te kwetsen, zegt hij. 'Mijn bedoeling is mensen op een aangename manier te raken.' Maar hij hecht wel sterk aan de vrijheid om te kwetsen. 'Ik moet de totale vrijheid hebben om de tekening of sketch te maken die ik wil maken. Het mag niet vastgelegd worden van hogerhand. Dan beschouw je mensen als kleine kinderen. En we moeten ons ook niet laten intimideren.'

Kamagurka zal, zegt hij, geen moslims kwetsen met een karikatuur van de profeet Mohammed. Waarom niet? 'Ik denk dat het verstandiger is om moslims mee te laten lachen dan om ze uit te lachen of het gevoel te geven dat ze uitgelachen worden. Als je weet dat een profeet niet afgebeeld mag worden, kun je daarmee spelen, dat wel.' Waarbij je gevoelens probeert te ontzien? 'Bijvoorbeeld.' Kamagurka vindt dat geen inperking van zijn artistieke vrijheid. 'Wij in het Westen hebben geen taboes meer. Ik ben er blij mee dat moslims die nog wel hebben.' Maar als je speelt met hun taboes, dan kwets je moslims toch? Is dat niet wat de cartoonrellen laten zien? 'Als je het goed doet, kun je een beetje plagen. Je kunt bijvoorbeeld spelen met het gegeven dat de profeet niet mag worden afgebeeld. Hóe beeld je de profeet niet af, wie beeld je wél af. Je moet het een beetje filosofisch bekijken. Plagen is goed, kwetsen niet.'

Ook Raoul Heertje, stand-up comedian, heeft niet het doel te kwetsen. 'Kwetsen om het kwetsen is geen teken van beschaving maar een teken van gebrek aan talent', laat hij per e-mail weten. Maar ook hij krijgt te maken met gekwetst publiek. 'In de praktijk blijk je altijd wel iemand te kwetsen. Ik probeer iets interessants, grappigs of een combinatie daarvan te zeggen over de zaken waarover ik wil praten. Wie er daardoor wellicht gekwetst wordt interesseert me niet echt. Alleen als je onbedoeld een bijstander kwetst - ik noemde Balkenende regelmatig 'ons autistische opperhoofd' en kreeg een kwade reactie van een moeder met een autistisch kind - denk ik er een volgende keer beter over na.'

Bestaat er volgens hem zoiets als 'de gekwetste lach'? 'Mensen die je echt kwetst lachen niet. De zalen van veel cabaretiers puilen uit van de mensen die ze pretenderen een spiegel voor te houden. Blijkbaar voelen die mensen zich uiteindelijk niet aangesproken.Als je ze echt kwetst blijft het ijzig stil.' Kiest hij er weleens voor om mensen niet te kwetsen? 'Afgelopen week was ik in de Kuip en werd mij van alle kanten verzekerd dat ik mensen zou kwetsen als ik juichte bij een doelpunt van Ajax. Er zou dan zeker fysiek geweld gebruikt worden. Hoewel ik op een gegeven moment van mening was dat Ajax scoorde, heb ik die mening dus niet geuit. Ook mijn wellicht kwetsende mening over bepaalde criminelen zal ik niet uiten aangezien we een overheid hebben die ons niet wil beschermen.'

De reactie op kwetsen, díe kan een teken van beschaving zijn, vindt Raoul Heertje. 'Demonstraties, vlaggen verbranden en boycots zijn allemaal een teken van beschaving. Geweld gebruiken niet.'

Ook PvdA-senator Erik Jurgens vindt dat 'gekwetstheid' vooral iets zegt over de gekwetste. 'De mate waarin je je beledigd laat voelen door wat anderen over je geloof zeggen, zit in jezelf.' Jurgens was tien jaar lid van de Raad voor de Journalistiek, die klachten over de media beoordeelt. In die periode was er een hele serie klachten over kwetsende columns. Slechts een werd gegrond verklaard. Jurgens: 'Negen van de tien keer zeiden we: het is de aard van het beestje.'

Satire, via tekeningen of het gesproken woord, is volgens Jurgens belangrijk voor een beschaving. Dat mensen zich erdoor gekwetst kunnen voelen is ondergeschikt. 'Satire is bedoeld om maatschappelijke situaties aan de kaak te stellen. Mensen kunnen zich gekwetst voelen omdat ze het te ver vinden gaan. Maar de bedóeling is niet om mensen te kwetsen.' Jurgens denkt niet dat de Deense krant die de cartoons het eerst publiceerde de bedoeling had moslims te kwetsen. 'Dan publiceer je die cartoons niet in een krant die nauwelijks door moslims wordt gelezen.' Hoe zou hij het vinden als een krant het nu weer zou doen? 'Ik zou het niet opnieuw opzettelijk op deze manier doen. Bij kwetsen gaat het er ook om hoe sterk iemand in de samenleving staat. Moslims zijn, mede door de terroristische daden van een aantal van hen, een kwetsbare groep. Ik zou me als redactie afvragen of het een maatschappelijk verstandige daad is.'

Tineke Huizinga, Tweede Kamerlid voor de Christen-Unie, vindt wel dat de Deense krant te ver ging, namelijk door tekenaars opdracht te geven Mohammed te tekenen. 'Je weet dat dat in de islam niet mag. Dan vind ik het in de buurt komen van doelbewust spotten met wat voor een ander heilig is. Voor mij is het zo dat je de beschaving moet opbrengen dat niet te doen.'

Gekwetsten kunnen verhaal halen bij de rechter. De Nederlandse kardinaal Simonis suggereerde deze week in een verklaring dat christelijke gekwetsten wellicht het goede voorbeeld moeten geven. 'Christenen in Nederland zijn er aan gewend (geraakt) dat ook zij - of elementen in hun geloof die zij als zeer dierbaar beschouwen - onderwerp van spot kunnen worden. Wanneer er echter sprake is van opzettelijk kwetsen, is het alleszins rechtvaardig om daartegen in protest te komen of desnoods de kwestie aan de rechter voor te leggen. Misschien zouden wij ons als christenen op dit punt zelfs actiever moeten tonen.'

Maar volgens cultuursocioloog Gabriël van den Brink biedt het recht de gekwetste geen enkele bescherming. 'Ik geloof niet dat veel rechters tegen mensen die zich gekwetst voelden hebben gezegd: u heeft gelijk. De trend die ik zie is dat de gekwetste het zelf maar moet uitzoeken. In feite vindt men dat er vrijheid is om te kwetsen.'

Naarmate de modernisering voortschrijdt zal die opvatting ook elders aan kracht winnen, verwacht Van den Brink. Eerst zullen de behoefte om te kwetsen en de mate van gekwetstheid toenemen. 'Er is nu een hele golf.' Maar dat zal slijten, denkt hij, waarna een zekere wederzijdse onverschilligheid zal overblijven. Mensen gaan dan afschermen wat hun dierbaar is, zodat ze niet meer zo gemakkelijk kunnen worden gekwetst. Ook dat is beschaving, zegt Van den Brink. 'Mensen die innerlijke beschaving hebben, een zekere wijsheid, laten zich niet zo provoceren als we de afgelopen weken hebben gezien.'

Maar kwetsen, is dat nu een blijk van beschaving, of niet?

'Nee. Ik vind dat je dan te gemakkelijk de verworvenheid van het Westen, de vrijheid van meningsuiting voor gegarandeerd aanneemt. Je houdt altijd mensen, zoals Theo van Gogh, die kennelijk de behoefte voelen mensen op de ziel te trappen. Zij opereren binnen de ruimte die de vrijheid van meningsuiting geeft. Maar ik hoef dat niet te waarderen en dat idee leeft tamelijk breed.Ik denk dat veel mensen spontaan de bereidheid hebben elkaar te ontzien. En dat is goed.'