Een Syrië waarin islam en democratie samengaan

Ali Bayanouni, de in Londen in ballingschap levende leider van de Syrische Moslimbroeder-schap, voorziet het spoedige einde van het Ba'athregime. Maar geen paniek: Syrië wordt geen theocratie.

Voor het begin van het vraaggesprek excuseert Ali Sadreddin al-Bayanouni zich: het is tijd voor het gebed, mag hij vijf minuten respijt? In de serre van zijn Londense eensgezinswoning buigt hij zich in gebed.

Ali Bayanouni (1938, Aleppo) is sinds 1996 leider vande Syrische Moslimbroederschap. Als zodanig kan hijde volgende president of premier van Syrië worden alsde belegerdeseculiere Ba'athdictatuur vanBashar al-Assad in elkaar stort. De in Syrië verboden Moslimbroederschap, die steunt op de sunnitische meerderheid,wordtbeschouwd als grootste van de oppositiepartijen die Assads bewind bestrijden.'Zo zien de mensen ons', beaamtBayanouni. 'We hebben heel veel steun onder het volk.' Maar zijn boodschap is: wees niet bang, de Broederschap wil Syrië straks niet in een theocratie veranderen.

Net als de meeste Syrische oppositieleiders, van zijn eigen Broederschap en van andere partijen, leeft Bayanouni in ballingschap, terend op emailverkeer. In Syrië zelf wonen opposanten gewoonlijk in de gevangenis. Zijn basis isde Londense wijk Colindale, een deprimerendekleine middenstandsbuurtwaar veel woningen in verval zijn.Bayanouni's twee-onder-een-kap, de underground in de achtertuin,is wel netjes opgeknapt. Maar het is ver van Syrië. 'De prijs van de vrijheid is erg hoog', zucht hij.

De Syrische Moslimbroederschap werd in 1945 opgericht; Bayanouni, zoon en kleinzoon van islamitische geleerden, werd op 16-jarige leeftijd lid. Tegen de tijd dat de partij in de jaren '70 terechtkwam in een bloedige confrontatie met het regime van president Hafez al-Assad, was Bayanouni, zelf jurist,al hoog opgeklommen in het leiderschap. Steeds als hervormer: 'weg van een extremistische, statische uitleg van de godsdienst; wat ik wil is een moderne interpretatie van de islam'.

Hij wil het beeld wegnemen dat de Broederschap verantwoordelijk was voor de toenmalige reeks van aanslagen op officieren en Ba'athfunctionarissen dieeindigde met deliquidatie van de organisatieen talloze - naar schatting20.000 - burgers in Hama in 1982 door Assadsregime. Een uit de organisatie gezette extremist zat achter de aanslagen, zegt hij, en 'natuurlijk wilde het regime van die gelegenheid gebruik maken om de Moslimbroederschap te elimineren', ook toen een machtige beweging.

Bayanouni gingal in 1979 in ballingschap. Hij was op een conferentie in Frankrijk toen zijn zoon en zijn schoonzoon in zijn huiswerden gearresteerd; zijn schoonzoon werd terechtgesteld. Tot 2000 leefde hij in Jordanië. Toen stierf Hafez al-Assad, en wilde de Jordaanse regering toenadering zoeken tot diens zoon en opvolger Bashar. Bayanouni's aanwezigheid paste daar niet bij, en hij verhuisde naar Londen.

Er bestond inderdaad enige hoop, zegt Bayanouni,dat Bashar het systeem geleidelijk zou hervormen, politieke gevangenen zou vrijlaten, en de wet zou intrekken die de doodstraf stelt op lidmaatschap van de Broederschap.

Maar vijf jaar na het aantreden van Bashar al-Assad kwam de Moslimbroederschap samen met alle andere oppositiepartijen - een bont geheel van kleine groepen nationalisten, communisten enzovoorts, waarmee geregeld contact is -tot de conclusie dat, in Bayanouni's woorden, 'dit regime onhervormbaar is en dat drastische stappen noodzakelijk zijn'.

Drastische stappen - bedoelt hij de omverwerping van het regime? 'Ja, dit was de conclusie van alle partijen.'

Wat de Broederschap beoogt, zegt Bayanouni, is de bevolking te mobiliseren tegen het regime. Maar de mensen zijn bang: 'De meesten zijn tegen het regime, maar ze durven niet in actie te komen. Er is onvoldoende interne oppositie wegens de situatie.' De Broederschaphoopt te profiteren vande huidige internationaledruk op het regime, dat wordt beschuldigd van de moord op de Libanese oud-premier Hariri. Nu Assad van buitenaf geen bescherming meer krijgt, zouden elementen van leger en veiligheidsdiensten misschien bereid zijnde kant van de oppositie te kiezen.

'Er zijn symptomen dat dit inderdaad gebeurt', zegt hij.Het overlopen van ex-vice-president Khaddam,vorige maand, was volgens hem een belangrijk teken van verdeeldheid. Khaddam is natuurlijk vele jaren een stut van het regime geweest, 'maar in de huidige situatie is met iedereen samenwerking mogelijk. Na de machtswisseling zal het volk beslissen'.

Buitenlandsedruk zoude instorting van het regime kunnen versnellen, zegt Bayanouni. Is er contact met de Verenigde Staten, die samen met Frankrijk de internationale campagne tegen Assads regime leiden? 'Er is geen direct contact met enige regering, Europeanen of Amerikanen. Maar we stuurden in 2004 onze politieke plannen naar verschillende ambassades. Ook zijn er ontmoetingen geweest met onofficiële vertegenwoordigers.'

De plannen voor het post-Assad liggen al klaar: een overgangsregime, van alle politieke richtingen, dat democratische verkiezingen voorbereidt. 'Ik geloof dat geen enkele politieke partij in staat is in haar eentje de problemen op te lossen na 43 jaar éénpartijsysteem. We moeten allemaal samenwerken.'

Wat Bayanouni uiteindelijk wil is een civiele democratische pluralistische staat binnen een islamitische culturele context, de cultuur immers van de Syrische maatschappij. 'Wij hebben al vaak neergelegd dat we geen theocratische staat wensen. Wij denken dat islam en democratie kunnen samengaan. De waarden van democratie - vrijheid, gerechtigheid - zijn dezelfde als die van de islam. Ik geloof niet in eenislamitisch politiek model. De islam is een democratisch systeem. Ook in de islam moeten de mensen de vrijheid hebben om hun regels te kiezen, moet de regering verantwoording afleggen, moet er ruimte zijn voor regeringswisseling.' Hoe komt het dan dat bijna geen enkel democratisch land, op Turkije na, een democratie is? 'Syrië is natuurlijk anders dan Turkije, maar de Turkse AK-partij is een goed voorbeeld voor ons.' De AK-partij, die is geworteld in de fundamentalistische islam, regeert in het strikt seculiere Turkije.

Is het denkbaar dat burgeroorlog uitbreekt als het bewindin elkaar stort? Bayanouni reageert fel: 'Dat probeert het regime te bewijzen met die aanvallen op de Deense en Noorse ambassades [op 4 februari naar aanleiding van de spotprenten van de profeet Mohammed], dat de fundamentalisten de boel dreigen over te nemen. Niemand gelooft dat dat kon gebeuren zonder dat het regime ervan afwist en ermee instemde. Er kunnen nog geen tien mensen bijeenkomen zonder dat het regime het weet.Wij geloven dat het regime twee dingen probeerde te bewijzen. Dat het Syrische volk extremistisch is ener problemen komen als regimebezwijkt. En dat het wraak kan nemen als de internationale druk voortduurt. Maar nee, de maatschappij is niet op weg naar burgeroorlog. We zijn niet Irak!'

Wat is zijn eigenmening over de spotprenten? 'Ik geloof dat de publicatie van de cartoons een grote fout was. De vrijheid van meningsuiting betekent niet dat het vrijstaat te vernederen. Maar we veroordelen de gewelddadige protesten.Het is verkeerd om op een fout te reageren met een andere fout.' 'Een grotere fout', verbetert hij zich.

Wanneer is Ali Sadreddin Bayanouni terug in Syrië? Hij lacht wat. 'Dat moment is niet erg ver af.'