De uitverkoop van nutsbedrijven begint al in Friesland

De privatisering van gas en licht holt door, en het gevecht gaat over de mate waarin, concludeert Maarten Huygen

Niemand in Friesland haalt het in zijn hoofd om de imposante zeedijk te verpatsen aan een bank. Toch is dat evengoed 'dood kapitaal' dat kan worden verhypothekeerd om leuke plannetjes te betalen. Een bank zou de dijk van de overheid kunnen kopen om dan weer bijdragen te vragen voor het onderhoud van de dijk, de rente voor de aanschafprijs en de winst. Die heffing komt bovenop het belastinggeld waarmee de dijk al was gebouwd. Van zo'n constructie wordt de bank rijk en worden advocaten, accountants, consultants en directeuren rijk. Dankzij zo'n privatisering krijgen de politici tijdelijk extra geld om uit te delen. Het is een feest voor notabelen. De burgers worden armer.Privatisering van een monopolie komt vaak neer op lastenverzwaring.

Het elektriciteitsnet is niet minder belangrijk dan een dijk. Zonder elektriciteit is geen bedrijvigheid mogelijk en moet de burger in de negentiende eeuw kamperen. Toch gaat de provincie Friesland haar aandelen in het energiebedrijf Nuon via een moeilijke financiële constructie verpanden aan een bank. Het provinciebestuur vindt de dividenden van Nuon te gering en wil op deze manier de 'inkomsten naar voren halen'. Dat kost wel rente. De constructie klinkt te mooi om waar te zijn en doet denken aan het beleggen met geleend geld in de dolle jaren negentig, de zogenoemde aandelenlease.

Met deze verpanding loopt het Friese provinciebestuur vooruit op de definitieve verkoop van de aandelen Nuon, waartoe het in het jaar 2000 al heeft besloten. Ook veel andere provincies en gemeenten willen van de aandelen in hun energiebedrijven af. De druk is groot, want lokale overheden willen geld zien. De provincie Gelderland wil haar aandeel niet verkopen, maar dat kan altijd veranderen als er een nieuwe politieke wind waait. Vandaar dat de regering het elektriciteitsnet uit de verkoopboedel wil redden en in publieke handen wil houden door het af te splitsen van de elektriciteitsbedrijven. De Tweede Kamer debatteert volgende week over deze splitsing.

Met slechts één net heeft de burger het niet voor het kiezen. Als dat ook nog zou worden geprivatiseerd, is er slechts een particulier monopolie zonder marktwerking. Er is wel concurrentie mogelijk tussen leveranciers, die met vele tegelijk op dat ene publieke net hun stroom aan de klanten kunnen aanbieden.

De Nederlandse energiebedrijven besteden miljoenen euro's publiek geld aan een lobby om de splitsing tegen te houden. Als ze hun net moeten missen, zijn ze minder waard voor de verkoop. Ze hadden zelfs milieuactivist Wouter van Dieren met 1,7 miljoen euro voor hun karretje gespannen. De nutsbedrijven worden het liefst in hun geheel met elektriciteitsnet en al verkocht en de regering wil dat het slechts half wordt verkocht. De directeur van Nuon, L. van Halderen, zei in 2003 tegen deze krant dat het hem zeker leek dat zijn bedrijf een buitenlandse eigenaar zou krijgen. Dat zal hem een mooie bonus opleveren, maar in wiens belang is dat?

Je vraagt je af hoe de trotse provincie Friesland zo stom kan zijn haar aandeel in het hele energiebedrijf nu al te willen verpanden. Maar als ik de fractieleden van de Provinciale Staten uit het CDA, PvdA, GroenLinks, SP en andere bel, merk ik dat ze weliswaar niet allen willen verkopen maar toch grotendeels zijn vervreemd van hun eigen energiebedrijf.

Door fusies heeft de provincie Friesland nog maar 13 procent van de aandelen van het grote Nuon in handen. De aandeelhoudersvergaderingen zijn besloten. Terwijl er toch genoeg publieke zaken voor politici in het openbaar te bespreken zijn. Hoe zit het met de service van het callcentrum en de afsluitingen? Volgens de Volkskredietbank blijven steeds meer mensen verstoken van gas en licht, omdat ze de heraansluitingskosten niet kunnen betalen.Nuon is coulanter voor wanbetalers dan andere maatschappijen maar dat is niet dankzij de Statenleden.

In België is het electriciteitsnet al grotendeels gesplitst en spelen gemeenten een grotere rol in het beheer dan in Nederland. Wanbetalers hebben geen heraansluitingskosten en krijgen na herhaalde waarschuwingen en aangetekende brieven hooguit een gratis meter die met geld moet worden bijgevuld. In de winter worden mensen opnieuw aangesloten.

In Nederland staat de burger alleen tegenover het immense energiebedrijf. Dat het 'op afstand is gezet van de overheid' betekent dat geen politicus of toezichthouder hem helpt. Toch was er geen enkel Statenlid dat dacht daar als mede-aandeelhouder van Nuon verantwoordelijk voor te zijn. Alleen Ad van de Kolk van de Socialistische Partij vond het een goed idee om Nuon op publieke service aan te spreken. De energiebedrijven zijn er in geslaagd om zich los te maken van hun aandeelhouders.

Typerend vond ik de reactie van Johannes Kramer van de Fryske Nasjonale Party, de op twee na grootste fractie in de Staten. Hij ziet Nuon niet als 'nasjonaal Fryske' bezit maar als 'dood kapitaal waar we alleen dividend van trekken en verder niets mee kunnen. Het zou hartstikke goed zijn als we een stem in het kapittel hadden. Helaas is dat niet zo'. Daarom steunt hij de verkoopplannen.

Zo is het dus gegaan. Eerst bedacht de overheid fusies en aandelenconstructies om zichzelf de zeggenschap over de eigen nutsbedrijven te ontnemen. Geen wonder dat burgers de politiek steeds minder relevant vinden. Omdat de lokale politici geen invloed hebben op hun nutsbedrijven, vinden ze dat ze de aandelen net zo goed helemaal kunnen verkopen. Dan hebben ze tenminste geld om begrijpelijke dingen te doen voor de mensen. Maar als het elektriciteitsnet wordt afgesplitst en publiek blijft, kan de politiek greep krijgen op de publieke service van dit monopolie, zoals in België. Mooier dan al die nieuwe uitgaven. En de geprivatiseerde leveranciers kunnen vrij concurreren op een dijk van een elektriciteitsnet.