De stelling van Petrus van Duyne: maak criminelen niet groter dan ze zijn

Vorige week is crimineel Willem Holleeder gearresteerd. Er vinden veel 'afrekeningen' plaats. Toch is Nederland geen 'moordland', zegt strafrechtonderzoeker Petrus C. van Duyne tegen Roel Janssen.

Vormt Holleeder de top van de zware, georganiseerde criminaliteit in Nederland?

'In zijn sociale omgeving worden ernstige feiten gepleegd, waarmee hij in verband wordt gebracht. Hij opereert voor zover bekend niet internationaal, zijn werkterrein is Amsterdam. Dat ligt voor de hand, want hij wordt ervan verdacht zich bezig te houden met 'bescherming'. ,,Als afperser moet je macht uitoefenen in je eigen omgeving. Die afpersingen kwamen pas in 2004 aan het licht. Daarvoor werd al beweerd dat hij de grote man was, maar er was vrijwel niets bekend over hem. Desondanks krijgt zo iemand een enorme status.'

Hij is ook de man van het grote geweld.

'Maar toch liep Holleeder nooit met geweldsgereedschappen op zak. Hij reed onbeschermd rond op zijn scootertje. Dus hoe indrukwekkend is hij dan als vertegenwoordiger van de 'georganiseerde misdaad'?'

Zit hij ook niet diep in het witwascircuit?

'Dat is een vervolgfeit. Als je misdaadgeld verdient, zit je per definitie ook in het witwassen.'

Je mag ervan uitgaan dat er veel geld omgaat in de criminele economie. Dan is er dus ook een omvangrijk witwascircuit.

,,Ja, maar de verfijning, de breedte en de doelmatigheid van het witwassen valt nogal tegen. Constructies met exotische belastingparadijzen komen minder voor dan we denken.

'De meeste boeven rijden met hun misdaadgeld de afstand die ze met een volle tank van hun auto heen en weer kunnen gaan. Er zijn natuurlijk listige constructies en er is de bekende truc om geld van jezelf terug te lenen. Maar het meeste geld gaat gewoon in een sporttas of achter in de auto de grens over.'

Holleeder was betrokken bij onroerend goed. Daarin worden toch enorme hoeveelheden geld omgezet?

'Aan de ontvoering van Freddy Heineken hebben Holleeder en de zijnen indertijd vermoedelijk 8 miljoen gulden overgehouden. Toen ze vrij kwamen, hebben ze onroerend goed gekocht op de Wallen in Amsterdam en in Alkmaar; dat liep over buitenlandse banken. Als je eenmaal vastgoed hebt, kun je hypotheken nemen en kun je nieuw vastgoed kopen.Is dan de hypotheek die je vervolgens neemt, nog onderdeel van het witwascircuit?'

De criminele scene in Amsterdam heeft de laatste jaren een vrij gewelddadig verloop te zien gegeven. Hoe verklaart u de hausse aan afrekeningen?

'Het is een opeenstapeling van gevallen die statistisch evenwel niets bijdragen aan de moordcijfers in Nederland. Op grond van gegevens van het CBS en de politie kun je niet zeggen dat Nederland een 'moordland' is. Al zijn die afrekeningen zonder meer verontrustend.'

Wat zeggen ze over de verhoudingen in het criminele milieu?

'Meestal betekent het dat de organisatie niet goed in elkaar zit en dat de verhoudingen ontwricht zijn. Ervan uitgaande dat de georganiseerde misdaad zich richt op wederrechtelijk geld verdienen, dan is moorden een duur bedrijfsmiddel. Ik betwijfel of het verstandig is een moord te plegen. Het is niet goed voor de handel. Handel is een kwestie van goud en niet van lood.'

En de recente stroom van afrekeningen?

'Je moet de redenen voor afrekeningen splitsen in bedrijfsvoering, risicoafdekking en socio-culturele factoren. Sommige afrekeningen hebben te maken met de vrees dat iemand met de politie gaat praten. In het Turkse milieu kunnen afrekeningen verbonden zijn met schuld en eer. Er spelen ook vaak persoonlijke of familieaangelegenheden een rol. Onder de 'kampers' is het al lange tijd rustig.'

Is het ondergrondse deel van de economie in Nederland groter dan we veronderstellen?

'De omzet is redelijk groot, het aantal mensen dat er in werkt loopt per sector uiteen. Ecstasy is eenvoudig, want je kunt die pillen simpelweg in een tas vervoeren. Heroïne is een stagnerende markt. Van cocaïne weten we weinig af. Voor bolletjesslikkers heb je veel mensen nodig. Cannabis is ook een personeelsintensieve markt.'

Achter een vangst zoals deze week van 1.700 kilo cocaïne (straatwaarde 80 miljoen euro) in Rotterdam moet toch een omvangrijke criminele organisatie zitten.

'In ieder geval een omvangrijke vervoersorganisatie. Daarna gaat het via kleine en middelgrote ondernemers naar de markt of wordt het verder uitgevoerd. De verdiensten lopen nogal uiteen. Voor sommigen is het bijklussen bij een uitkering.

,,Anderen verdienen er een goede boterham mee, zonder belastingen of sociale premies. Dat geld geven ze uit aan dure leuke dingen of ze verbouwen er de keukens van hun huis mee. Veel criminelen zijn huiselijke types. Ik ben wel eens bij een grote crimineel in Brabant thuis geweest. Een ontzettend saaie vent. Een duur huis, volstrekt smakeloos, allemaal tierelantijnen, eikenhout en een zitkuil. Die man was bezig met hasj uit Libanon, flessentrekkerij, koppelbazerij, valse papieren. Kortom een veelzijdig man.'

Hoe verhoudt de criminele economie zich tot de economie van de bovenwereld?

'De onwettige economie is een aquariumeconomie. Er komtnieuw water in en er gaat oud water uit, maar voor de rest wordt er ongelooflijk veel onderling verhandeld en zijn er veel onderlinge schuldverhoudingen. Het is een half gesloten circuit waarin men vooral elkaar geregeld tilt.'

En de verwevenheid met de bovengrondse economie?

'Bij wettige goederen en diensten zoals accijnsgoederen, BTW-goederen, koppelbazerij en namaakartikelen zit je per definitie in de bovenwereld. Verboden goederen zoals drugs moeten geproduceerd, vervoerd en afgezet worden in de ondergrondse economie. De winst gaat wel de bovenwereld in, maar we weten niet goed hoe het geld daar terechtkomt. Uiteindelijk komt het in het financiële circuit, bij de banken. Die pompen het rond, maar dat vormt geen enkele bedreiging. Voor mij blijft het een raadsel wat misdaadondernemers met hun geld doen. Je ziet vrij primitieve, eenvoudige investeringen in de bovenwereld, meestal verliesgevend en irrationeel. En doorgaans consumptief.'

Er zijn toch financiële en juridische kenniswerkers die met adviezen helpen?

'Het aantal beroepswitwassers valt tegen. Afgezakte accountants, ontslagen boekhouders, advocaten die rommelen in louche dienstverlening. Ik heb geen betrokkenheid van gevestigde beroepsbeoefenaren kunnen ontdekken bij grote criminelen met een winst boven de half miljoen euro. Waarom zou je je als geslaagde advocaat, accountant of makelaar inlaten met mensen die uiterst ongezellig zijn?'

Overdrijven we dan de dreiging die van het criminele circuit op de bovenwereld uitgaat?

'Sommige boeven kunnen behoorlijk wat Unfug veroorzaken. Maar we moeten ons beeld aanpassen aan de menselijke maat en verhoudingen. Maak die figuren niet groter dan ze zijn.'

Dat gebeurt wel?

'De media hebben er profijt van dat misdaad wordt aangedikt. Het is spannend, criminaliteit is vermaak en schept omzet.'

We hebben nauwelijks een idee hoe de ondergrondse economie werkt. Terwijl het toch een substantieel deel van de hele economie is.

'De hoeveelheid kennis die we investeren in de bestudering van de onwettige economie, zowel ondergronds als bovengronds, is beperkt. Maar als je de misdaadwinsten vergelijkt met de totale geldomloop in de financiële markten, dan is het misdaadgeld van beperkte omvang. ,,We hijsen al vijftien jaar de stormbal over de strijd tegen de drugs en drugsgeld. Maar waar zijn de afgelopen jaren in de financiële wereld werkelijk de grootste gaten geslagen? Enron, Ahold, Parmalat Daar zijn pensioenen en vermogens weggespoeld door het wangedrag van een paar grootondernemers. Daar kan geen enkele heroïneboer tegenop.'