Als een man en vrouw computer-mediteren

Met je vingers in een hartslagmeter speel je het meditatie-computerspel 'The Journey to Wild Divine'. Niet schieten, maar ontspannen op commando is het devies. Ine Poppe en Jan van Aken testen de dromerige 'biofeedback' compugame - en vallen inslaap

INE POPPE: met denkkracht stenen bewegen

Niet zo lang geleden zei een vriendin dat ze vond dat ik aan meditatie moest doen om stress te bestrijden. Mijn antwoord was dat mediteren niets voor mij is en ik had dan ook nooit kunnen vermoeden dat ik een paar maanden later achter de computer zou zitten puffen en yogaoefeningen zou doen met een systeem aan mijn vingers, vergelijkbaar met een leugendetector.

In een wetenschappelijk museum had ik ooit mijn vingers in een apparaat gestoken dat mijn huidweerstand en hartslag mat. Allerlei foto's van mannen en vrouwen kwamen langs op een beeldscherm en na afloop werd getoond op welke foto je lichaam het hevigst gereageerd had. Na drie keer testen kwam er steeds dezelfde foto boven: een grote donkere Massai-krijger. Half ontbloot. De Massai las ik onlangs, in een artikel over aids in Afrika, doen aan polygamie. Zou het wat zeggen over een onbewuste voorkeur?

Nu zit ik weer met drie vingers in dit keer een blauw plastic apparaat. Op mijn beeldscherm strekken zich witte toppen van het Himalaya-gebergte uit. Over de vallei vliegen in kleine kringen zwarte vogels. Door rustig te worden, daarop te concentreren, kun je de vogels in steeds groter wordende cirkels laten vliegen. Het gaat langzaam, maar hoe wonderbaarlijk, je ademhaling beïnvloedt de vluchtroute. Het videospel heet The Journey of Wild Divine en is een bio-feedbackgame. Dat betekent dat het mogelijk is door lichamelijke input (huidweerstand, hartslag weergegeven in pixels) te navigeren door een Myst-achtig spel. Her en der groeien exotische bloemen, er zijn pleinen, tempels en veel trappen. Door 'concentratieoefeningen' succesvol af te ronden, kom je op een ander level. In de tuin liggen bijvoorbeeld drie gekleurde ballen, waarmee je door je hartslag iets op te voeren - wat ik doe door aan borstcrawl te denken - met de ballen kunt jongleren. Mijn favoriete oefening is stenen stapelen: ze komen door de lucht aanwaaien en met je ademhaling kun je ze sturen, naar de grond laten zakken en op elkaar stapelen. In het begin raak je blij van het spel. Is dat niet wat wij allemaal willen: met je ogen of met denkkracht een voorwerp bewegen? Het werkt namelijk echt: als je je niet concentreert vliegen de stenen het beeldscherm uit. Als tijdens een oefening een huisgenoot binnen komt of de telefoon gaat dondert alles in elkaar omdat je even niet hebt opgelet. Dat werkt dus niet ontspannend, het mediteren wordt stress. Na dagen spelen ben ik zeer humeurig omdat ik mezelf in bijna bewusteloze toestand heb moet zien te krijgen om een bron tot leven te laten komen. Er is nog zo'n oefening waarbij je je zo extreem moet ontspannen, dat lukt met de kachel heel hoog, waardoor ik in slaap val: er daalt een vuurbal die boven mijn hoofd zweeft naar mijn maag. Als beloning kom ik in een ruimte waar drie dames ademhalingsoefeningen met je gaan doen. In gebroken Engels krijg je akelige aanwijzingen om ('leeg te worden' 'tot je kern te komen') van een dikke Duitse in een oranje jurk en een slanke magere Oosters aandoende vrouw. Braaf sta ik in de woonkamer met mijn armen te zwaaien, maar tot mijn kern kom ik niet - na drie dagen spelen ben ik bekaf: ik heb alle gemoedstoestanden uitgeprobeerd: in slaap, bijna hallucinerend, opgefokt, relaxed - ik kan op mijn ademhaling boogschieten, deuren openen, vuur aanmaken, water laten stromen. Zelfs mediteren hand in hand met de partner behoort tot de opties. Op verzoek masseert mijn man braaf mijn schouders, terwijl op de monitor twee poppetjes naast elkaar op zetels zitten en elkaar de hand reiken. Er verschijnen psychedelische vormen: spiralen die in en uit elkaar vloeien in alle mogelijke kleuren. We barsten in lachen uit en de figuren lossen zich op.

JAN VAN AKEN: verlangen naar raketwerper of lasergun

Vijftien jaar geleden kocht ik mijn eerste grafische computer, en ik verbaasde mij over de pracht van de spellen, want in de kantoorwereld overheersten toen nog de saaie, grauwe tekstvelden van Microsoft. Rond diezelfde tijd experimenteerde ik met de brainmachine, een apparaatje waarmee je tijdens relatief korte sessies je hersengolven op niveaus kunt brengen die overeenkomen met diepe slaap of meditatie. Ik fantaseerde al snel over mogelijkheden om virtuele omgevingen op het scherm te verbinden met biofeedback, waarbij meetbare waarden als hartslag en huidweerstand of zelfs hersengolffrequenties zouden fungeren als gebruikersinterface.

Virtual reality was 'in' en veel mensen verwachtten dat deze technieken snel gemeengoed zouden worden. Eén van mijn eigen ideeën was om een vluchtsimulator (om virtueel te vliegen) via elektroden te verbinden met het brein. De gebruiker zou dan op grote hoogte zweven, en de hoogte laten bepalen door de hersengolven. In diepe rust zou hij steeds hogere luchtlagen opzoeken, bij verhoogde frequenties zou hij langzaam naar de grond glijden. Door middel van feedback zou het dan mogelijk zijn om hersengolven te leren manipuleren.

Het ging allemaal niet zo snel; virtual reality is nog altijd het peperdure speeltje voor vliegscholen en voor het leger. Zelf heb ik geen pogingen gedaan om mijn ideeën te verwezenlijken: virtuele werelden zijn uiteindelijk het mooist binnen de kaften van een roman.

Ik had het niet meer verwacht, maar vorig jaar kwam Wild Divine op de markt, een computerprogramma dat een grafische omgeving koppelt aan een eenvoudig biofeedback-apparaat. Het is ontwikkeld door Deepak Chopra, new-age goeroe, ayurvedisch genezer,motivational trainer en auteur van bestsellende spirituele zelf-hulpboeken.

Het idee achter Wild Divine was om nu eens een programma te ontwikkelen dat niet bedoeld is om te doden en te vernietigen, maar om de gebruiker stilte te laten ervaren en te leren de rust te vinden in zichzelf. Een apparaatje, de 'diamond', gaat op de USB poort; drie klemmetjes om de vingertoppen registreren de hartslag van de speler. Een vrij grof meetinstrument, maar het werkt uitstekend. Na een paar seconden kalibreren van de hartslag, kan het beginnen.

De decors zijn nogal kitscherig, het is een eindeloze opeenvolging van trappen, gangen, pagoden en tempels, die je in situaties brengen waarin je opdrachten moet vervullen. Zo kun je door het regelen van je adem, ballonnen op gelijkmatige hoogten door de lucht laten drijven, een vurige bal naar de hart-chakra van een mediterende man laten dalen, bronzen deuren openbreken, of haardvuren aansteken.

Een tijdlang is het heel interessant, tijdens de oefeningen kom ik inderdaad tot rust, soms zo erg dat ik in slaap val, al heb ik daarvoor doorgaans geen computer nodig. Ook de meditatieve toestand waarin je zou moeten komen valt tegen. Echt ergerlijk zijn de Indiase goeroe en de wijze vrouw 'Sophia', die het steeds nodig vinden om een stichtelijk praatje te houden. Soms wordt de speler aangemoedigd haar hond te volgen, dan komt er opeens een soort St. Bernard door het beeld lopen.

En al heel gauw komen er oude reflexen bij me op. Hoewel ik al jaren geen computerspelletjes meer speel, verlang ik, als ik de monnik, de vrouw, of haar hond zie, naar een lasergun, een raketwerper. Ik concentreer mij met alle macht om die monnik te laten ontbranden, om zijn hoofd te laten ontploffen. Het idee is misschien goed, aan mij is het niet besteed.

Het spel zou vooruitgaan met vloeiender beelden, snellere overgangen en vooral met minder tenenkrommende new-age praat. Er zijn veel velden, veel opdrachten te vervullen, maar uiteindelijk komen ze toch allemaal een beetje op hetzelfde neer, op het regelen van je adem. Ik had wel wat meer mogelijkheden willen zien, maar een badmuts met veertig elektroden op je hoofd, zoals ze in laboratoria dragen, en dat dan verbinden met de computer, lijkt vooralsnog geen handig instrument voor in de huiskamer.

Met meditatie heeft het ondertussen weinig te maken, dat gaat nog altijd het best zonder computer. Biofeedback op de computer verdient een betere uitvoering dan deze. Medisch wordt de techniek inmiddels al decennialang toegepast, voor interessante spellen moeten we nog even wachten. Ondertussen droom ik verder.