Kneedbare politiek

Het optreden van Wouter van Dieren heeft wrevel gewekt in de Tweede Kamer. Van Dieren, die te boek staat als milieuactivist zou een riante bonus opstrijken als de voorgenomen splitsing van energiebedrijven wordt afgeblazen. Niks activist maar lobbyist, zo luidde eendrachtig de conclusie van de parlementariërs die door Van Dieren waren benaderd.

Meester-lobbyist Jack Abramoff was enkele weken daarvoor in Washington en Florida aan de rechter voorgeleid op verdenking van corruptie en belastingfraude. Hem hangt een gevangenisstraf van tien jaar boven het hoofd en een boete van 25 miljoen dollar. In ruil voor deze milde straf moet hij nog wel belastende verklaringen afleggen over vooraanstaande Congresleden en hun stafmedewerkers.

De legende wil dat de term lobbyen komt van president Ulysses S. Grant (1822-1885), die vaak sigaren rookte en brandy dronk in de lobby van het befaamde Willard Hotel, terwijl diegenen die om zijn gunsten vroegen naar hem toe kwamen. Jack Abramoff fêteerde politici in zijn eigen, dichtbij het Capitool gelegen, restaurant Signatures teneinde hen goedgunstig te stemmen.

Meer nog dan voedsel, drank en een incidentele golftrip naar Europa, telden echter de bedragen die Abramoff en zijn klanten opbrachten ten behoeve van verschillende politieke campagnes. De etiquette in Washington schrijft voor dat lobbyisten eerst een flinke cheque uitschrijven, alvorens de wensenlijstjes van hun klanten ter sprake te brengen.

De honger naar campagnegeld is niet zo verwonderlijk. Alle 435 leden van het Huis van Afgevaardigden moeten iedere twee jaar, en de 100 leden van de Senaat iedere zes jaar, naar de gunst van de kiezer dingen. Daarvoor krijgen ze geen cent subsidie. Politieke giften van individuen zijn in Amerika gebonden aan een maximum van 2.100 dollar per campagne per kandidaat. Ondernemingen en maatschappelijke organisaties kunnen alleen via politieke actiegroepen geld geven.

Om in Washington als lobbyist te mogen opereren, moet je je laten registreren bij zowel de Senaat als het Huis van Afgevaardigden. Je moet aangeven wie je klanten zijn, en op welke onderwerpen je wilt lobbyen. Achteraf moet je rapporteren met welke politici en instanties je contact hebt gezocht, en hoeveel je aan de lobby hebt verdiend. Ook medewerkers van bedrijven en organisaties die optreden als belangenbehartigers, ontkomen niet aan de registratie- en rapportageplicht.

In Nederland is vrijwel niets geregeld ten aanzien van de financiering van politieke partijen, behoudens de 15 miljoen euro overheidssubsidie die jaarlijks onder de partijen wordt verdeeld. Verder geldt alleen dat giften van bedrijven en instellingen boven 4.538 euro openbaar moeten worden gemaakt. Pim Fortuyn omzeilde die bepaling door de 'Stichting Ondersteuning' op te richten. Op de rekening van die stichting konden donateurs anoniem geld storten.

In het vroege voorjaar van 2002 organiseerde Fortuyn samen met Ed Maas zogenoemde beggars banquets. Volgens de reconstructie in deze krant van 27 juli 2002 vertelde Fortuyn onder het nuttigen van exquise gerechten over zijn missie. Genodigden, hoofdzakelijk afkomstig uit de vastgoedsector, werd onder het motto 'wie betaalt, bepaalt' een campagnebijdrage van 50.000 euro gevraagd.

In het conceptwetsvoorstel subsidiëring politieke partijen, dat nog niet aan de ministerraad is verzonden, stelt minister Remkes (Binnenlandse Zaken) voor dat alle giften boven 2.000 euro verplicht openbaar worden gemaakt, en dat er een maximum komt van 20.000 euro per donateur per jaar. Ook deze nieuwe regels kunnen makkelijk worden ontdoken door middel van stichtingen. Een sluitende aanpak vergt tevens dat een wettelijk plafond wordt gesteld aan het totaalbedrag dat een politieke partij op jaarbasis aan giften mag ontvangen. Dat kan door te bepalen dat de som van giften het bedrag aan overheidssubsidie dat de partij ontvangt, niet te boven mag gaan.

Nederland kent geen regels voor lobbyisten. In de VS geldt, behalve de genoemde registratie- en rapportageplicht, een afkoelingsperiode van een jaar. Voormalige leden van het Congres en hun medewerkers mogen, als ze het Congres verlaten hebben, een jaar lang niet lobbyen. Verdere aanscherpingen zitten in het vat.

Jaarlijks doen vele duizenden lobbyisten en belangenbehartigers Den Haag aan. Is het werkelijk te veel gevraagd om een paar wettelijke regels op te stellen voor deze snel uitdijende beroepsgroep?

Het verdient verder aanbeveling om, voordat de Tweede Kamer definitief instemt met de marginalisering van het publieke-omroepbestel in Nederland, stil te staan bij de invloed die televisie heeft op het politieke krachtenveld. In Italië doet premier Berlusconi dezer dagen vriend en vijand versteld staan van de botheid waarmee hij, als eigenaar van drie commerciële televisiezenders, zijn mediamacht uitbuit ten behoeve van zijn eigen campagne. Vorige maand was hij bijna tien keer zo vaak op televisie te zien als zijn politieke rivaal, Romano Prodi.

Commerciële zenders bieden politici niet alleen een platform, ze presenteren nieuws vaak ook op geheel eigen wijze. Uit een Amerikaans onderzoek naar het verband tussen media en misvatttingen over de oorlog in Irak, bleek van de kijkers naar de commerciële zender Fox News 67 procent ervan overtuigd te zijn dat Irak direct betrokken was bij de aanslagen van 11 september. Van de kijkers naar de publieke zender PBS was dat slechts 11 procent.

Ondertussen weigert de woordvoerder van president Bush, Scott McClellan, al een maand lang te vertellen met welke personen in het Witte Huis Jack Abramoff precies contacten onderhield. Wel moest McClellan, na een bericht in Time Magazine toegeven dat er vijf foto's bestaan waar Bush samen met Abramoff op staat. Het Witte Huis wil publicatie van deze foto's koste wat kost voorkomen. Zouden zij misschien net zo explosief kunnen zijn als sommige spotprenten?

Heleen Mees is jurist en publicist.