Denen onzeker over stoer immigratiebeleid

De rel over de sportprenten van de profeet Mohammed heeft Denemarken verrast. Maar dat immigratie het in zichzelf gekeerde land sterk heeft veranderd, had iedereen kunnen weten.

Koningin Margarethe van Denemarken sprak een paar jaar geleden al waarschuwende woorden. 'Tolerantie is niet zo eenvoudig als we dachten toen we haar nog niet nodig hadden.' Ze maakte zich grote zorgen over de toenemende angst voor vreemdelingen in haar land.

Niet iedereen was blij met die politieke bemoeienis van de Deense vorstin. Vooral bij de Dansk Folkeparti, de Deense Volkspartij, werden de wenkbrauwen gefronst. De rechts-populistische partij suggereert al jaren openlijk dat de moslimcultuur een bedreiging vormt voor Denemarken. 'De islam bestaat, ook in Denemarken', meent bijvoorbeeld vice-fractievoorzitter Peter Skaarup. 'Dat moeten we accepteren. Maar dat betekent nog niet dat we dat ook moeten steunen. Denemarken is nu eenmaal een christelijk land.'

Veel Denen zien hun land graag als onschuldig, tolerant en liberaal. Voor velen van hen kwam de affaire over de cartoons van de profeet Mohammed daarom als een verrassing. Maar de vraag is of dat terecht is. De waarschuwing van koningin Margarethe is al meer dan vijf jaar oud en stamt nog uit de tijd voordat Anders Fogh Rasmussen in 2001 premier werd van een centrum-rechtse minderheidsregering die alleen kan overleven dankzij de parlementaire steun van de Deense Volkspartij. In de jaren die sindsdien zijn verstreken is Denemarken volgens critici alleen maar harder geworden.

Niet lang voordat de cartoonrel losbarstte, publiceerden twaalf Deense schrijvers een open brief waarin zij klaagden over het streven van de regering om van Denemarken 'een zuiver en gezuiverd' land te maken. Denen zijn wel tolerant, zei de schrijver Carsten Jensen, een van de ondertekenaars, deze week tegen de Süddeutsche Zeitung, 'maar niet tegenover niet-Denen'.

Tot in de jaren negentig leefden de Denen hun tamelijk in zichzelf gekeerde leven. Hygge, een vrijwel onvertaalbaar woord dat zoiets betekent als 'de kunst om intimiteit te creëren', is voor velen het hoogste streven. Denen hebben behoefte aan een gevoel van eenheid en saamhorigheid en zijn behept met een milde vorm van nationalisme. Denen zijn trots op hun land en op hun vlag.

Maar de hygge kwam onder druk te staan toen in de jaren negentig meer buitenlanders naar Denemarken kwamen. Inmiddels wonen er in Denemarken op een bevolking van 5,4 miljoen mensen ongeveer 180.000 moslims - van wie er velen als asielzoeker het land binnenkwamen. De aanhang van de Deense Volkspartij groeide en in 2001 won de rechts-liberale partij van Rasmussen de verkiezingen met een campagne gericht op strengere immigratiewetgeving. Onmiddellijk na zijn aantreden, met de hete adem van Pia Kjaersgaard (die de islam al eens 'een lagere beschaving' heeft genoemd) in zijn nek, paste Rasmussen de wetgeving aan: familiehereniging werd bemoeilijkt en iemand in Denemarken mag alleen trouwen met een buitenlander als beide partners ten minste 25 jaar oud zijn, voldoende spaargeld en inkomen hebben en 'een band met Denemarken' - volgens de regering om gedwongen huwelijken tegen te gaan.

Ditzelfde stoere optreden ten aanzien van immigranten toonde Rasmussen ook in de kwestie van de spotprenten. Zo gooide hij olie op het vuur toen hij in oktober vorig jaar - toen van een internationale rel nog geen sprake was - weigerde ambassadeurs van moslimlanden te ontvangen die wilden protesteren tegen de cartoons. En gisteren beschuldigde hij Deense imams ervan in de kwestie met 'gespleten tong' te spreken. Minister van Integratie Rikke Hvilshoj liet gisteren weten dat ze niet van plan was imams te betrekken bij het debat over integratie van etnische minderheden. 'Het is duidelijk dat we niet kunnen vertrouwen op de imams, als we willen dat integratie in Denemarken werkt', zei Hvilshoj.

Toch is het de vraag of Rasmussens aanpak zijn populariteit goed heeft gedaan. 'We worden ineens omschreven als intolerante mensen, of als vijanden van de islam. Dat beeld is onjuist', zei de premier dinsdag op een persconferentie. 'De Denen worden ernstig op de proef gesteld.' Uit opiniepeilingen blijkt dat de steun onder de bevolking voor de Dansk Folkeparti is toegenomen. Maar ook de steun voor de uiterst linkse Radicale Partij, die juist pleit voor meer dialoog met etnische minderheden.

Veel Denen zijn teleurgesteld over het uitblijven van onvoorwaardelijke steun van de Britten en de Amerikanen. 'Waar blijven jullie, George Bush en Tony Blair?', vroeg Kjaersgaard zich begin deze week af in haar wekelijkse nieuwsbrief. Uitgerekend de VS en Groot-Brittannië waren zeer kritisch over de cartoons en toonden meer begrip voor de moslims die zich gekrenkt voelden dan voor het land dat zijn vrijheid van meningsuiting verdedigde.

Tachtig procent van de Denen denkt dat zij, juist door de steun aan de Amerikanen en Britten in de oorlog tegen Irak, nu het volgende land zijn waar een aanslag zal worden gepleegd. 'Er zijn aanslagen geweest in de Verenigde Staten, in Spanje en in Londen', zegt een Deen in de Los Angeles Times. 'Het is logisch dat wij het vierde land zijn. Als ze ons al waren vergeten, dan hebben we ze er nu weer aan herinnerd.'