Bang voor zaaddodend vergif

Met een klein zendertje op haar rug vloog kiekendief Marion in augustus richting het oosten. Haar reis eindigde in november bij een boer in Noord-Nigeria.

Marion is dood. De grauwe kiekendief was samen met haar soortgenote Beatriz - beide vernoemd naar roofvogelonderzoeksters - uitgerust met een lichtgewicht satellietzender. Daardoor waren haar gangen nauwkeurig na te gaan. Half augustus vertrok ze uit haar broedgebied in Groningen, om de onderzoekers Ben Koks en Christiane Trierweiler meteen te verrassen. In plaats van de verwachte zuidwestelijke koers, via Spanje naar West-Afrika, toog de vogel oostwaarts om enkele weken langs andere broedplaatsen van grauwe kiekendieven te zwerven. Volgens Koks inspecteerde ze wellicht de broedplekken, voor de volgende lente. Beatriz koos dezelfde richting. Maandag 5 september haalden zij de Achterpagina al. Kort daarna haalden ze Afrika. Beatriz vloog alsnog door Spanje naar Marokko, waar haar signaal na een week bij het Rifgebergte ineens zweeg. Koks: “Waarschijnlijk neergeknald. Uit die streek kwamen altijd de meeste terugmeldingen van doodgeschoten, geringde kiekendieven.“

Marion vloog via Italië zuidwaarts, de veronderstelde terugreis in omgekeerde richting. Ze stak over naar Tunesië en kruiste de Sahara in zes dagen. Ze bracht ruim drie weken door in Niger, waarna ze doorvloog naar Noord-Nigeria. Daar hing ze een maand rond. Op 20 november kwam haar laatste signaal door. Daarna radiostilte. Radiostilte? Dat toch ook weer niet.

Koks en Trierweiler vlogen zelf naar Niger, met Niger-kenner en ecoloog Joost Brouwer. Het was niet hun doel die ene vogel te vinden, maar grauwe kiekendieven in hun winterverblijf te onderzoeken. Dat werd gefinancierd uit een fondswerving onder leden van Vogelbescherming Nederland. Met nestbescherming en braakgelegde akkerranden weten akkerbouwers en vogelbeschermers op de Oost-Groninger polders een populatie van zo'n dertig broedparen te handhaven. Maar waarschijnlijk kampen de vogels ook 's winters met bedreigingen.

De onderzoekers lieten onderweg wel foto's van de gezenderde vogel zien. Tot een Nigerees zei: “Daarover heb ik gehoord op de radio.“ In een regionale uitzending van BBC Worldservice had een boer in Noord-Nigeria verteld dat hij een roofvogel had gevangen met een apparaatje op zijn rug. Volgens hem zat daar vergif in, dat Europa verspreidde om Afrika, vooral Nigeria, onvruchtbaar te maken. De BBC wist waar de boer woonde.

Een Nigerese natuurbeschermer die de Nederlanders begeleidde, was tevens majoor in het leger en hoog ambtenaar. Terwijl Koks en Trierweiler hun onderzoek voortzetten, wist deze majoor in Nigeria de boer op te snorren. Die bleek drie slapende grauwe kiekendieven te hebben gevangen. Als enige roofvogels ter wereld slapen kiekendieven op de grond, het liefst in groepjes. Twee had hij opgegeten, de gezenderde durfde hij niet te doden. De vogel was in beslag genomen door de overheid, die haar niet verdacht van zaaddodend vergif maar wel van vogelgriep. Sectie in een lab wees anders uit, maar toen was het voor Marion al te laat. De kleurringen om haar poten bevestigden dat het echt Marion was geweest.

“Die boer maakte alle roofvogels dood die hij kon vinden“, vertelt Koks. “Hij zei dat ze zijn kippen vraten. Grauwe kiekendieven vangen geen kip. Je ziet ze daar steeds sprinkhanen vangen, van die vingerlange joekels. Van de veertig braakballen die we vonden, bestonden er 38 uit louter sprinkhaanresten. Waarschijnlijk worden roofvogels daar massaal gedood. Wij vertelden boeren vaak dat kiekendieven vrijwel alleen de gehate sprinkhanen vreten. Dat was een eye-opener voor hen. Met voorlichting zou veel te bereiken zijn. Daar gaan we aan werken. Komend jaar zenderen we weer vogels en reizen we ze weer achterna.“

Meer over de kiekendief op www.grauwekiekendief.nl, op 12 februari, 08:00 uur in Vroege Vogels (Radio 1) en in het boek “Winnen van de Bierkaai' van Koos Dijksterhuis.