Garen sterker dan staal

Chemieconcern DSM gebruikt het materiaal waar plastic zakjes van gemaakt worden voor de productie van supersterke garens, die onder andere verwerkt worden in kogelvrije vesten en ondoordringbare cockpitdeuren.

Als Hen Hoefnagels het geweer geladen heeft en de militaire helm vier meter verderop in de juiste positie heeft gemanoeuvreerd, lost hij met één druk op de computer een schot. Met een snelheid van 622 kilometer per uur boort het kogeltje zich in de helm. Maar niet in het achterhoofd van de militair die zich onder de helm had kunnen bevinden: het materiaal waarvan de helm gemaakt is, Dyneema, stopt de kogel voordat het de militair kan doden.

Hoefnagels, tester op de schietbaan van DSM Dyneema in Heerlen, is enigszins teleurgesteld: hij had graag laten zien bij welke snelheid de kogel door de supersterke helm heendringt. Hij doet nog een poging en verhoogt de snelheid van de kogel tot 652 meter per seconde. Maar ook dat projectiel wordt keurig gestopt.

Het supergaren Dyneema, onderdeel van de kunststofdivisie van DSM (omzet 2,5 miljard euro) is een succesverhaal van het Limburgse chemieconcern. Het is een fraai staaltje van hoe een bijna dertig jaar oude uitvinding op basis van een simpel product - Dyneema wordt gemaakt van polyetheen, hetzelfde materiaal als waarvan plastic zakjes worden gemaakt - dankzij nieuwe toepassingen kan uitgroeien tot een schoolvoorbeeld van innovatie.

In de eerste 25 jaar van zijn bestaan werden samen met klanten diverse toepassingen ontwikkeld voor het garen, zoals vislijnen, netten, scheepstouw, snijbestendige materialen en kogelwerende producten. Dyneema is namelijk zeer sterk, bestand tegen wrijving, zonlicht en zeewater en voelt zo zacht aan dat het niet schuurt of snijdt, wat prettig is voor vissers en havenarbeiders. Maar ook voor zeilers: zes van de zeven deelnemende boten aan de Volvo Ocean Race gebruiken touw van Dyneema.

Toch bleef de garenfabriek altijd een beetje een vreemde eend in de bijt van chemieconcern DSM. Door de koerswijziging die DSM in 2000 inzette, waarbij het bedrijf zich meer ging richten op hoogwaardige materialen en voedingsingrediënten en de divisie petrochemie verkocht, kreeg Dyneema een belangrijker positie binnen het bedrijf. De aanslagen in de Verenigde Staten in 2001, die de markt voor persoonlijke beveiliging aanzienlijk vergrootten, deden de rest.

Sindsdien wordt het garen, dat tot vijftien maal sterker is dan staal en daardoor veelgevraagd is voor producten waar zowel sterkte als een zo laag mogelijk gewicht van belang zijn, veel geleverd aan fabrikanten van kogelwerend materiaal voor in helmen, veiligheidsvesten en kogelwerende panelen in bijvoorbeeld politieauto's en cockpitdeuren.

De vraag naar het supersterke garen is inmiddels zo groot dat DSM er niet aan kan voldoen. 'We moeten onze afdeling producttoepassing afremmen, omdat we nu al niet aan de vraag naar het garen kunnen voldoen', aldus Joost Dubois, woordvoerder van DSM Dyneema. Alleen al in 2005 moest een van de drie productielocaties van Dyneema, de fabriek in Greenville in de Amerikaanse staat North Carolina, driemaal worden uitgebreid. Dit jaar en volgend jaar bouwt DSM er nog drie productielijnen bij.

Afnemers zijn onder meer touwfabrieken, Sioen Armour Technology (een Italiaanse fabrikant van kogelwerende vesten) en het Amerikaanse Pure Fishing, dat vislijnen maakt. Exacte cijfers over de omzet of het volume van Dyneema wil Dubois niet geven. Te concurrentiegevoelig. Zelfs het aantal werknemers moet min of meer geheim blijven. 'Laten we zeggen ruim 400.' Hij wil alleen kwijt dat de productie sinds 2000 is verdubbeld.

Dat de concurrentie op de loer ligt, blijkt wel uit het feit dat enkele maanden geleden nog een Chinees bedrijf zich presenteerde op een beurs in Parijs met een kopie van het supergaren. Die zaak ligt inmiddels bij de rechter.

Een van de nieuwe toepassingen die de afgelopen jaren op de markt zijn gekomen, is een gebreide handschoen voor werknemers die met scherp materiaal, zoals glas, metaal of papier, werken. Dubois: 'De toenemende aandacht in het bedrijfsleven voor arbeidsomstandigheden en veiligheid doet de vraag naar Dyneema groeien. Die handschoen is zo soepel en zacht dat je er makkelijk nog je veters mee kunt strikken of je gsm mee kunt bedienen.'

Ook olieboorplatforms kunnen worden verankerd met kabels van Dyneema. 'Olie wordt steeds verder uit de kust en dus in dieper water gevonden. Een staalkabel bezwijkt op een bepaald moment onder zijn eigen gewicht. Met een kabel van Dyneema gebeurt dat niet.'

In de gezondheidszorg wordt Dyneema toegepast in hechtdraad en ook slijtvaste of beschermende onderdelen van sportkleding, zoals voor schermers en schaatsers, worden gemaakt van het garen. DSM probeert de afzet zo veel mogelijk te spreiden, zodat het bedrijf niet afhankelijk wordt van een beperkt aantal afnemers.

Dyneema heeft inmiddels een kantoor geopend in China, maar produceert tot nu toe alleen in de VS en Nederland. In Japan heeft DSM nog een samenwerkingsverband voor de productie van polyetheenvezels. 'China is een groeiende afzetmarkt, maar de hoogste omzet behalen we toch op de ontwikkelde westerse markten', aldus Dubois. 'Dyneema is een zaak van lange adem geweest. Het heeft ruim twintig jaar geduurd voordat er geld mee werd verdiend. En vervolgens moet je ook de marktomstandigheden nog mee hebben.'