Tsjechen maken te weinig kinderen

De Tsjechen sterven uit. Net als in andere landen in Oost-Europa is het geboortecijfer in Tsjechië gekelderd. In Tsjechië is het nu zelfs het laagst van Europa. Alleen door immigratie blijft het aantal inwoners in Tsjechië op peil.

Overal ziet ze nu zwangere vrouwen, maar heus niet omdat ze zelf hoogzwanger is. De kranten zeggen het ook: Tsjechië beleeft een babyboom. “Bijna al mijn vriendinnen zijn zwanger of zijn onlangs bevallen“, zegt Dita Hanzelova, die humanistiek studeert in Praag. “Het heerst.“

Dat is ook Jakub Hejsek opgevallen. Vrouwen rond de dertig jaar zijn volgens de headhunter nog maar moeilijk te vinden op de arbeidsmarkt. “Veel vrouwen zijn met ouderschapsverlof“, zegt Hejsek, die in zijn eigen bedrijf om die reden ook zeven procent van zijn personeel moet missen. “Het komt nu vaker voor dat ik een klant adviseer om een ouder iemand in dienst te nemen.“

De politiek wrijft zich echter in de handen. Tsjechië hikt al jaren tegen de hervorming van zijn pensioenstelsel aan. Brussel waarschuwde zelfs voor schade aan de economie, als de hervorming niet snel plaatsvindt. Dankzij de “babyboom' lijkt de grootste druk van de ketel. Maar volgens demografe Jitka Richtariková wordt er veel te vroeg gejuicht.

“Er is helemaal geen babyboom“, zegt ze droogjes in haar werkkamer van de Karelsuniversiteit. “Het afgelopen jaar zijn meer baby's geboren, maar Tsjechië heeft nog steeds een van de laagste geboortecijfers van de Europese Unie.“ Gemiddeld krijgt een Europese vrouw anderhalf kind. Volgens cijfers van Eurostat had Tsjechië in 2004 een geboortecijfer van 1,23, vergeleken met 1,73 in Nederland en 1,9 in Frankrijk.

Dat de totale bevolking in Tsjechië elk jaar met zo'n tienduizend mensen toeneemt komt door migratie. De Tsjechen zelf sterven uit. Al sinds 1994 is de natuurlijke bevolkingsaanwas elk jaar negatief: er gaan meer Tsjechen dood dan dat er geboren worden. De situatie in Nederland is daarmee vergeleken “ideaal“, zegt Richtariková. “Jullie hebben een hoog geboortecijfer en leven langer.“ Ze heeft in Nederland onderzoek gedaan en kent de klaagzang over vergrijzing. “Maar eerlijk heb ik mij daarover altijd verbaasd.“

Niet alleen Tsjechië sterft uit, maar eigenlijk heel Oost-Europa. Hongarije, Slowakije, Polen, Litouwen en Letland hebben allemaal vergelijkbare lage geboortecijfers. Vooral de situatie in Letland is nijpend, temeer door de aanwezigheid van een grote Russischtalige minderheid. Van de 1,3 miljoen etnische Letten (58 procent van de totale bevolking) zijn er in 2010 waarschijnlijk nog maar een miljoen over. De regering in Riga overweegt radicale actie. Zo zouden burgers bij verkiezingen evenveel extra stemmen kunnen krijgen als zij kinderen hebben.

De laatste echte babyboom beleefde Tsjechië halverwege de jaren zeventig, toen jaarlijks bijna 200.000 baby's geboren werden, twee keer zoveel als tegenwoordig. De huidige “nepboom' is daar een naschok van. De kinderen die toen werden geboren, zoals studente Dita Hanzelova, hebben nu zelf de leeftijd bereikt dat ze kinderen krijgen. Maar ze krijgen te weinig kinderen om van een nieuwe “boom' te kunnen spreken.

Het toenmalige communistische regime voerde een actieve bevolkingspolitiek. Pasgetrouwde stellen konden leningen krijgen. Wie een baby had, kreeg een flat van de staat, met een lage huur. En er kwam kinderopvang, met professioneel getraind personeel. Na het communisme zakte deze politiek in en daarmee het geboortecijfer. “Er is uitgerekend dat de echte waarde van de huidige staatssteun nog maar eenderde is van wat hij ooit was“, zegt Richtariková. “Dat heeft alleen al een psychologisch effect.“

Volgens personeelswerver Jakub Hejsek is het bovendien moeilijk voor Tsjechische vrouwen om werk en kinderen te combineren. “Tsjechië is bekend of eigenlijk berucht om het gebrek aan parttime banen. Negentig procent van de vacatures is fulltime.“

Dat de Tsjechen niet genoeg kinderen maken, zou volgens een hardnekkig straatgerucht ook te maken hebben met bierconsumptie. Tsjechische mannen, behorend tot de grootste bierdrinkers ter wereld, zouden gewoon te moe zijn om te vrijen. Maar volgens Richtariková is dat onzin. Wel gaan de Tsjechen als gevolg van alcohol en slechte eetgewoontes eerder dood dan West-Europeanen en drukt dat de bevolkingscijfers.

“Onder het communisme was er al een hoog sterftecijfer, vooral door problemen met de bloedsomloop“, zegt de wetenschapster. Begin jaren negentig kwam hier eventjes verbetering in, omdat er betere producten op de markt verschenen. Er kwam meer variëteit in de dagelijkse eetgewoonten. Maar inmiddels is dat effect al weer verdwenen, want ook in Tsjechië rukt fastfood snel op. “Er is hier geen cultuur van gezondheid. Mensen worden ziek en rekenen dan op de staat om het probleem op te lossen.“