De oorlog, een overgeboekt vliegtuig, alles is confusão

Op een woensdagochtend stond hij ineens voor de deur van het hotel. “Fundulu Machayi, moeder Rosalina, vader Litwayi“. Zo stelde hij zich voor. Het is niet ongewoon voor Angolezen om bij een eerste ontmoeting ook de namen van de ouders te noemen. Dit is een land bemand door bureaucraten en hun eindeloze formulieren. In het geval van Fundulu waren die twee toevoegingen meer dan alleen ambtenarij, zoals hij later duidelijk zou maken. Het was alles wat hij had.

Fundulu zou wel mee op reis willen. Helpen met vertalen van Portugees naar Engels of andersom. Fundulu sprak vloeiend Engels. Van de 28 jaar dat hij bestaat, bracht hij er twintig door in een vluchtelingenkamp in Engelstalig Zambia. “Gevlucht voor de confusão“, lachte Fundulu schuchter.

Confusão, daar had ik tot dan toe alleen over gelezen. Dat is meer dan alleen verwarring, legde de Poolse schrijver Ryscard Kapucinski al uit in zijn boek Another Day of Life. Confusão is Angola's eufemisme voor een warboel, wanorde, anarchie, dood, diefstal, vreemdgaan, een staat van absolute desoriëntatie, en dus ook oorlog. Confusão is alles in het leven waar de Angolees geen vat op heeft, en dat is vier jaar na het einde van de burgeroorlog, drie decennia van ononderbroken verwoesting en verderf, vrijwel alles in het leven.

Fundulu was de eerste om dat toe te geven. Als na het vallen van de avond de malariamuggen hun dodelijke aanval inzetten op iedere centimeter ontblote huid, joeg hij ze grinnikend weg met de woorden: “ah, muito confusão“. Grote verwarring.

Als we dronkaards met elkaar op de vuist zagen gaan. Als we na een dag reizen op een lege maag nergens een brood konden vinden. Als er geen taxi meer reed naar het volgende dorp, geen vrachtwagen of bromfiets. Als de weg naar verderop gewoon niet leek te bestaan. Dan was dat volgens Fundulu zonder twijfel een typisch geval van confusão. Je doet er niets aan. Accepteer het nou maar.

Fundulu droeg die verwarring altijd met zich mee, maakte hij in stukjes en beetjes duidelijk in de dagen dat hij met me optrok. Dat viel al op in de gesprekken met andere Angolezen. Als Fundulu sprak, kneep bijna iedereen de ogen toe, alsof ze hem niet verstonden. “Waar komt hij vandaan“, vroegen ze mij dan in hun beste Engels. Fundulu bestond dan even niet.

“Angolezen vinden me een watje, een lafaard“, legde Fundulu dan even later uit. “Omdat ik voor de confusão ben gevlucht. Omdat ik er niet was toen het gebeurde. Maar in Zambia willen ze ons nu ook niet meer hebben.“ Hij was geen van beiden, Angolees of Zambiaan. Dat maakte alles zo muito confusão.

Als Fundulu liep had hij zijn hoofd naar de grond gebogen. Als Fundulu at, dan at hij zwijgend. Of dan stelde hij, als uit het niets, ineens een vraag over het leven aan de andere kant van de wereld. “Wat is er met Titanic gebeurd?“ Of: “Waarom gooiden ze een atoombom op Japan?“ Als hij dan het antwoord hoorde, knikte hij begrijpend. Ook ver van Angola vandaan bestond dus confusão.

Confusão had Fundulu zielsalleen achter gelaten, vertelde hij toen hij eindelijk zin had om te praten. Zijn opa en zijn oma, al zijn ooms en zijn tantes waren in de oorlog vermoord. Zijn ene zus overleed aan een onbekende ziekte in het vluchtelingenkamp, zijn andere zus trouwde in Zambia en is nooit meer thuis gekomen. Zijn ouders zag hij twee jaar geleden voor het laatst. Ze schenen ergens in het onbereikbare zuidoosten van het land te wonen. Confusão was de enige uitleg die Fundulu daarvoor gaf.

De laatste keer dat ik Fundulu het woord hoorde gebruiken was op de luchthaven van Huambo. Het vliegtuig naar de hoofdstad had slechts vijftig zitplaatsen, terwijl er honderd passagiers voor de vlucht waren geboekt.

Zij aan zij vochten we ons een weg door de dampende meute. De eerste veertig zitplaatsen gingen, vanzelfsprekend, naar regeringsambtenaren. De laatste tien werden volgens volstrekte willekeur verdeeld onder degenen die vooraan stonden. Fundulu bemachtigde de laatste twee instapkaarten. “Waarom zij wel?“, tierden de vijftig woedende achterblijvers, ook al wisten ze het antwoord al. Confusão.