Vrees bij Winterspelen voor eerste geval gendoping

Doen er genetisch gemanipuleerde sporters mee aan de Olympische Winterspelen in Turijn? Het is niet ondenkbaar, de technologie is voorhanden.

Is het toeval dat kort voor de Olympische Winterspelen in Turijn bij twee verschillende gelegenheden, in Duitsland en Nederland, genetische doping de publiciteit haalt? Gelet op de voorspelling van deskundigen op het gebied van genetica en doping, dat genetisch gemanipuleerde sporters binnenkort bij de Olympische Spelen ontmaskerd zullen worden, niet. 'Turijn' zou de primeur kunnen hebben.

Maar stel dat tijdens de op handen zijnde Winterspelen genetische doping wordt ontdekt, is het dan de eerste keer? Het lijkt ondenkbaar, omdat in de onlangs begonnen rechtszaak tegen de Duitse oud-atletiektrainer Thomas Springstein opmerkelijke e-mails opdoken. Met een Nederlandse connectie, bleek in Maagdenburg, waar het proces plaatsvindt.

Springstein, die ervan wordt verdacht minderjarige atletes spierversterkende anabole steroïden te hebben verstrekt, blijkt de Nederlandse sportarts Berend Nikkels te hebben gevraagd hoe hij aan Repoxygen kon komen. Dat middel, bedoeld om bloedarmoede tegen te gaan, activeert een gen voor de aanmaak van het eiwithormoon erytropoëtine (epo). Zodra er sprake is van een tekort aan rode bloedcellen zorgt het gen vanzelf voor aanvulling; het is bloeddoping op genetische basis.

Nikkels is in de sportwereld vooral bekend van zijn werk als teamdokter van de voormalige commerciële schaatsploeg SpaarSelect, van coach Peter Mueller en rijders als Gianni Romme, Mark Tuitert, Erben Wennemars en Annamarie Thomas. Nu is Nikkels 'adviseur op afstand' van wielrenners en atleten.

In een openbaar gemaakte e-mail aan Nikkels vraagt Springstein letterlijk: 'Het nieuwe middel Repoxygen is moeilijk verkrijgbaar. Geef me alsjeblieft nieuwe informatie, zodat ik het product voor kerst kan bestellen.' Het mailverkeer tussen Springstein en Nikkels zou ook belastend kunnen zijn voor Springsteins levengezellin Grit Breuer, de atlete die vorig jaar afscheid nam en wier naam in de mails wordt genoemd.

Aangenomen dat Springstein over Repoxygen heeft kunnen beschikken, valt niet uit te sluiten dat het middel in meer handen terecht is gekomen en het door sporters is gebruikt. In dat geval is genetische doping geen toekomst meer, maar reeds de harde realiteit.

Voor het Internationaal Olympisch Comité (IOC) en het wereldantidopingbureau WADA is dat een verontrustende gedachte, omdat er geen methode bestaat waarmee genetische doping kan worden gedetecteerd. Voor zo ver bekend althans, want het is denkbaar dat IOC en WADA in Turijn wél in staat zijn genetisch gemanipuleerde sporters op te sporen. Zij hebben eerder een inhaalslag gemaakt. Zoals vier jaar geleden bij de Winterspelen in Salt Lake City toen plotseling de anabole steroïde darbepoëtine, dat rode bloedcellen aanmaakt, opgespoord kon worden.

Mocht tijdens de Winterspelen in Turijn genetische doping worden ontdekt, dan kan WADA een straf opleggen, omdat de methode per 1 januari 2003 officieel op de lijst van verboden middelen is opgenomen. Uit preventief oogpunt hebben IOC en WADA daartoe besloten.

Een opmerkelijke stap, die volgens velen exemplarisch is voor de repressieve wijze waarop IOC en WADA de bestrijding van doping ter hand hebben genomen. Het vorige week verschenen boek Beter dan Goed van het Rathenau Instituut, een adviesorganisatie op het gebied van sociale vraagstukken, biedt een palet aan opinies over genetica in relatie tot de toekomst van topsport.

Onderzoekers Ivo van Hilvoorde en Bernike Pasveer hebben vele visies verzameld om een genuanceerd inzicht te verschaffen, vooral met de bedoeling de verkokerde discussie over (genetische) doping open te breken. Volgens Van Hilvoorde wordt het hoog tijd tegenwicht te bieden aan de dominantie en rechtlijnige opvattingen van WADA.

In het boek roept Van Hilvoorde de vraag op wat de moderne topsport van genetica te verwachten heeft. Hij schrijft: 'Nieuwe ontwikkelingen roepen niet alleen vragen op over de technologie en de mogelijkheden van de moleculaire biologie zelf. Ze roepen ook intrigerende filosofische vragen op over het karakter en de betekenissen van sport, vragen over de mens zelf en vragen over hoe grenzen gesteld moeten of kunnen worden aan topsportprestaties. Kortom, hoeveel technologie kan topsport verdragen?'

In Beter dan Goed pleiten Claude Bouchard, Robert Malina en Louis Pérusse, onderzoekers die zich aan de universiteit van Leuven bezighouden met genetica, voor een nieuwe ethiek van topsport, omdat de genetica dramatische veranderingen teweeg zal brengen. Te denken valt aan vragen of de selectie van sport volgens genetische richtlijnen bepaald mag worden en in hoeverre de genetica legaal toepasbaar is in de topsport. Maar ook of het gebruikt mag worden om genetische afwijkingen op te sporen, bijvoorbeeld aan het hart. Klinisch geneticus Irene van Langen en cardioloog Arthur Wilde aan het AMC ziekenhuis in Amsterdam schreven er een informatief hoofdstuk over.

In het boek wordt eveneens aandacht besteed aan de (bizarre) regelgeving rond doping. Voormalig atletiektrainer Henk Kraaijenhof noemt de regulering van doping 'een illusie voor eerlijke competitie'. En van Jean Marie Dedecker, Belgisch senator en oud-judocoach, is een open brief opgenomen, die eerder in de Vlaamse media verscheen. Dedecker veegt daarin de vloer aan met de in zijn ogen rigide antidopingcode en de moraal van WADA. 'Twee jaar beroepsverbod is geen disciplinaire maar criminele straf. Twee jaar schorsing op een sportcarrière van tien jaar is hetzelfde als acht jaar in de loopbaan van elke andere beroepscategorie.'