'Restitutie is zuivering van naam Goudstikker'

Nederlands beslissing om tweehonderd werken uit de collectie-Goudstikker terug te geven, is een 'hoeksteen' voor de verwerving van andere delen van de collectie in het buitenland, zeggen de erfgenamen.

In het flitslicht van de talrijke fototoestellen lijken de gezichten van Marei van Saher en haar dochter Charlene op die van de maagd Maria: bleek en wat vermoeid, maar ook sereen en vol ingehouden extase. Een beetje zoals op de vijftiende-eeuwse panelen van F. Lippi - Madonna in aanbidding voor Christus - of van A. Romano - Madonna met kind - die nu nog in het Bonnefantenmuseum in Maastricht hangen - nog even.

De verheven gezichten van de Amerikaanse vrouwen passen goed bij dit plechtige moment. Ongeveer twee uur daarvoor hebben de beide nazaten van de joodse kunsthandelaar Jacques Goudstikker van staatssecretaris Medy van der Laan (Cultuur) te horen gekregen dat zij 202 schilderijen uit de collectie-Goudstikker terugkrijgen. Daaronder zijn onder meer de madonna-panelen van Lippi en Romano. 'Een droom is uitgekomen'', zegt Marei von Saher, die uitvoerig haar advocaten en andere medewerkers bedankt.

Veel meer dan dat zeggen moeder en dochter Von Saher niet op deze persconferentie in het statige Pulchri Studio in Den Haag. Nee, ze weten nog niet wat ze met de schilderijen gaan doen. Nee, ze kunnen niet aangeven of ze sommige werken aan de Nederlandse musea in bruikleen kunnen geven. Het is allemaal nog veel te vers.

Marei en Charlene von Saher zijn inmiddels een jaar of acht bezig om de werken van Jacques Goudstikker terug te krijgen. Goudstikker was een zeer vooraanstaande joodse kunsthandelaar, die in 1940 stierf tijdens zijn vlucht uit Nederland. Zijn omvangrijke collectie in Nederland kwam in handen van de nazi's. Na de oorlog keerden honderden van deze geroofde schilderijen terug in Nederland en kwamen in handen van de staat. Zijn weduwe Desi - die hertrouwd was met A.E. von Saher - probeerde na de Tweede Wereldoorlog tevergeefs om de kunstwerken terug te krijgen.

Marei von Saher is de schoondochter van de inmiddels overleden Desi von Saher. De zaak kwam weer tot leven toen de Nederlandse journalist Pieter den Hollander zich in 1997 bij de Von Sahers voegde met de mededeling dat zij goede kans zouden kunnen maken op restitutie van de Goudstikker-schilderijen in Nederland. Het was het begin van een omvangrijke speurtocht naar zo'n duizend geroofde schilderijen.

Inmiddels hebben de erven 32 schilderijen teruggekregen in Oostenrijk, Engeland, Duitsland, Israël en de Verenigde Staten - afgelopen weekeinde nog van de Gemälde Galerie Dresden. De ruim tweehonderd schilderijen uit Nederlands bezit zijn nu een grote stap voorwaarts. 'Na acht jaren van emotionele ups en downs hebben we nu eindelijk bereikt wat mijn schoonmoeder na de oorlog niet voor elkaar kreeg'', zegt Marei von Saher.

Hoe blij de Von Sahers moeten zijn is ook tijdens een kort vraaggesprek niet helemaal te achterhalen. Van der Laan heeft laten weten dat de schilderijen op moreel-ethische gronden worden teruggegeven. Haar voorganger Nuis (in 1998) en het gerechtshof (1999) hebben de zaak juridisch voor gesloten verklaard en Van der Laan tornt daar niet aan. Wat vindt Marei von Saher hiervan? 'Geweldig'', zegt ze verzaligd. Haar advocaten Dick Schonis en Roelof van Holthe tot Echten schieten te hulp: 'We moeten eerst de brief van Van der Laan goed bestuderen voor we kunnen vaststellen op welke gronden de teruggave geschiedt.''

De beslissing van Van der Laan is hoe dan ook een 'hoeksteen' voor de verwerving van andere delen van de Goudstikker-collectie in het buitenland, zeggen Von Saher en haar raadslieden: 'Het is heel belangrijk dat de Nederlandse staat de rechten erkent van de erven-Goudstikker in deze kwestie, mede op grond van wat er na de oorlog niet goed is gegaan bij het rechtsherstel.'' Zo kwam Desi von Saher in 1952 na jaren van getouwtrek met de Nederlandse staat een schikking overeen, waarvan ze het gevoel had dat die haar was opgedrongen.

Maar wat heeft de Nederlandse teruggave nu voor betekenis in andere landen, met andere rechtssystemen? 'Een belangrijk punt is dat de Nederlandse staat erkent dat de verkoop van de schilderijen aan de nazi's tijdens de oorlog niet vrijwillig was'', zeggen de raadlieden van Von Saher. De firma Goudstikker verkocht immers tijdens de schilderijen aan rijksmaarschalk Hermann Göring en kunsthandelaar Aloïs Miedl - formeel vrijwillig. 'Die kwestie van al dan niet vrijwillige verkopen speelt bijvoorbeeld ook in Duitsland.''

De erven Goudstikker hadden 267 schilderijen geclaimd, maar krijgen er 202. 'Dat is heel teleurstellend'', vindt Marei von Saher. De teruggave door Van der Laan betreft namelijk de schilderijen die ooit zijn verkocht aan Göring; de schilderijen die zijn verkocht aan Miedl vallen onder de schikking uit 1952. 'Maar zeker twintig schilderijen die formeel voor Miedl waren, waren in werkelijkheid onderdeel van de verkoop aan Göring'', zegt Von Saher. En de veertig schilderijen die volgens de Restitutiecommissie niet van Goudstikker waren, waren dat volgens Von Saher wel. Of Von Saher gaat proberen om ook de ruim zestig andere schilderijen te krijgen, weet ze nog niet: 'We gaan eerst alles goed bestuderen.'' Marei en Charlene von Saher koesteren nu vooral hun succes: 'Deze teruggave geeft ons energie en moed om nog jaren door te gaan met de missie om de naam Goudstikker te zuiveren en zijn bezit terug te claimen.''