Open de raadkamer

Rechters moeten de wet uitvoeren. Het mag niet uitmaken of jouw zaak door een D66'er (de partij van de meeste rechters) wordt beoordeeld of door een progressieve socialist. Maar natuurlijk maakt dat uit. Niet voor de meeste zaken maar wel voor de uitzonderlijke gevallen.

Dat is niet erg. Rechters zijn mensen van vlees en bloed: ze drinken, bedriegen hun partners en verschillen van mening. Het is erg dat wij van die meningsverschillen geen kennis kunnen nemen (met het drankgebruik en het overspel hebben we niets te maken). We komen er nooit achter wie in de raadkamer voor stemde, wie tegen en op welke gronden. Ik vind dat niet van deze tijd.

Bij een moderne democratie die bestuurders vraagt om vaker rekenschap af te leggen over hun handelwijze, horen ook rechters die hun ethische opvattingen met ons delen. In ieder geval wanneer die opvattingen van invloed waren op het vonnis. Het ideaal van de neutrale, onpersoonlijke rechter die als een machine de wet uitvoert, is achterhaald. Dat ideaal stamt uit de negentiende eeuw toen men geloofde dat er één moraal bestond die we konden kennen en die leidde tot abstracte regels voor alle concrete gevallen. Dat geloven we niet meer (ik in ieder geval niet en mijn buurvrouw zei laatst dat ze het ook niet meer geloofde). Er is niet één moraal en over complexe rechtszaken kun je verschillend denken.

Ik denk aan het proces tegen Samir A. Op 18 november 2005 werd hij vrijgesproken van het hem ten laste gelegde (het voorbereiden van een aanslag).

Het hof twijfelde er niet aan dat Samir terroristische intenties had en strijders wierf maar wees erop dat de wetgever gedachten en intenties van strafbaarheid had willen uitsluiten. Nu de voorbereidingen voor de aanslag ondeugdelijk waren en niet ver genoeg gevorderd (Samir kan nog geen vuilnisbak opblazen, laat staan Schiphol) moest hij worden vrijgesproken.

Prima uitspraak vind ik, dat is het punt niet. Het punt is dat je over deze zaak ook anders kunt denken. De gevallen waar het hof zijn oordeel (waarschijnlijk) op baseerde betroffen met name gewone criminelen die een overval of moord voorbereidden. Geen terroristische aanslag. Boeven krijgen van de wetgever de kans om zich tot op het allerlaatste moment te bedenken, en bovendien hebben we weinig van hen te duchten zolang ze niet tot hun droomkraak of moord in staat zijn. Maar hoe zit dat met het voorbereiden van terroristisch geweld? Bedenken fundamentalisten zich vaak? Moeten we daar niet op een veel eerder tijdstip aannemen dat sprake is van strafbare voorbereiding om erger te voorkomen? Hoever gaat de vrijheid om de Nederlandse staat omver te willen werpen? Vormt het feit dat je daar al je vrije tijd aan wijdt niet voldoende aanleiding voor gevangenisstraf?

De rechters zullen hierover hebben gediscussieerd. Ik kan me niet voorstellen dat ze er precies hetzelfde over dachten.

In het vonnis zie je van meningsverschillen niets terug. Dat draagt niet bij aan de acceptatie ervan. Politici gaan zich ermee bemoeien. Burgers roeren zich. Terecht, het geheim van de raadkamer leidt ertoe dat rechters voorwenden blind te zijn voor het feit dat deze zaak veel mensen bezighield. Ze zouden moeten laten zien dat de discussie die in de kranten werd gevoerd ook tot de raadkamer doordrong. Als een minderheid de zaak anders zag en een enkeling zich kon verenigen met het oordeel maar op andere gronden dan wil ik dat graag weten. In het vonnis zou je die afwijkende en concurrerende meningen gewoon moeten afdrukken.

Niet altijd maar wel in gevallen waarin het om de fundamenten van het recht gaat: de ethische oordeelsvorming. En ook in de situaties dat een uitspraak van bestaande jurisprudentie afwijkt of wanneer een deel vindt dat ze dat zou moeten doen. Wanneer plannen om wetten aan de Grondwet te toetsen of het gedrag van groepen politici aan het oordeel van de rechter te onderwerpen doorgaan (zie artikel Jos de Beus et al. (Opinie & Debat, 28 januari), vragen die ook om openheid.

Kortom, waar het fundamentele kwesties betreft waarover verschillende juiste standpunten mogelijk zijn, moet je het geheim van de raadkamer opheffen. Misschien dat een meerderheid van rechters over twintig jaar tot het inzicht komt dat het afwijkende standpunt indertijd toch beter was. Dan moet ze dat standpunt wel kennen.

Rechters worden door inzage te geven in hun motiveringen geen politici, ze leggen rekenschap af. Ik zie niet in waarom het ideaal van de scheiding der machten in gevaar zou komen wanneer een rechter zijn standpunt toelicht.

Een ander argument tegen het opheffen van het geheim van de raadkamer is dat een vonnis niet geaccepteerd wordt door de samenleving als de rechters van mening blijken te verschillen. Het vonnis wordt dan voorwerp van politiek debat.

In Engeland zijn ze daar niet bang voor, in de Verenigde Staten niet, in Canada niet. Uitspraken ontlenen daar juist mede hun gezag aan de verschillende meningen, ze staan midden in de maatschappij en rechters worden er vaak geciteerd. Ook bij het Internationale Strafhof en bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zijn ze niet bang voor afwijkende meningen.

Straks doen de rechters uitspraak in het proces tegen de Hofstadgroep. We weten dan weer niet hoe die belangrijke discussie verliep. Ik zou graag zien dat burgers en politici zich achter het doordachte minderheidsstandpunt van een rechter scharen. Nu zullen ze waarschijnlijk maar weer wat roepen. Vanuit de onderbuik.