Ook conservatieven VS vrezen macht Bush

De binnenlandse afluisteraffaire in de Verenigde Staten laat zien dat president George Bush' eigen Republikeinen problemen hebben met zijn oncontroleerbare macht in de 'oorlog tegen het terrorisme'.

Gisteren werden de contouren van een nieuwe nederlaag voor president George W. Bush zichtbaar. Minister van Justitie Alberto Gonzales verdedigde in de Senaat de regering in de binnenlandse afluisteraffaire. Maar uit de ondervragingen bleek dat gematigde en rechtse Republikeinen moeite hebben met de vergaande bevoegdheden die Bush zich in de oorlog tegen terreur heeft toegeëigend.

Nadat het Congres eind vorig jaar afstand nam van Bush inzake de oorlog in Irak en de strijd tegen terreur (het dwong een verbod op martelen af), leken de Republikeinse rijen weer gesloten, mede dankzij de benoeming van de conservatieve rechter Samuel Alito in het Hooggerechtshof. Maar gisteren werd duidelijk dat de revolte tegen Bush - die laag staat in de peilingen terwijl dit jaar Congresverkiezingen zijn - nog niet is gesmoord.

In de afluisteraffaire draait het om een opdracht die Bush vlak na '11 september' gaf om binnen de VS terreurverdachten af te luisteren zonder toetsing van een rechtbank. Het programma werd eind vorig jaar onthuld door de Amerikaanse krant The New York Times.

Amerikanen zijn beducht voor een regering die ongecontroleerd hun gesprekken kan 'tappen'. Sinds 1978 is een wet van kracht die een gerechtelijke toetsing voorschrijft voordat binnen de VS afgeluisterd kan worden. 'Deze [wet] is duidelijk overtreden', aldus de Republikein Arlen Specter, die de hoorzitting voorzat.

Vier van de tien Republikeinse leden van de justitiecommissie en alle acht de Democraten hebben bezwaren tegen het afluisteren, bleek gisteren. Deze zijn vaak juridisch van aard en worden gevoed door wantrouwen tegen de federale regering. Zo noemde een van de Republikeinen, Lindsay Graham, de claim van de regering - dat de president automatisch bevoegd is om in een oorlog potentiële vijanden af te luisteren - 'bijzonder gevaarlijk'.

Tot gisteren wist het Witte Huis politieke munt te slaan uit de zaak, die al weken de voorpagina's haalt. Republikeinen doen alles om een nieuwe aanval van Al-Qaeda te voorkomen, zei Bush' politieke strateeg Karl Rove onlangs, terwijl 'belangrijke Democraten het daar duidelijk mee oneens zijn'. Peilingen wijzen uit dat kiezers de strijd tegen terreur het liefste toevertrouwen aan Republikeinen.

Maar inmiddels is bekend dat ook binnen de regering onenigheid over het programma is gerezen. Gebleken is dat de top van het ministerie van Justitie, destijds geleid door de conservatieve minister John Ashcroft, in maart 2004 weigerde in te stemmen met de voortzetting van het afluisteren. Ashcroft verbleef destijds ernstig ziek op de intensive care. Zijn vervanger, onderminister James Comey, wilde evenmin dat het programma werd voortgezet. Ashcroft kreeg daarop bezoek van twee van Bush' topambtenaren. Zij wisten de minister op de intensive care te overtuigen dat hij alsnog zijn handtekening moest zetten. Voorzitter Specter maakte gisteren bekend dat hij Ashcroft wil oproepen.

Het weekblad Newsweek beschrijft deze week dat in de leiding van Justitie destijds zeker vier hooggeplaatste functionarissen - stuk voor stuk door Bush benoemd, stuk voor stuk overtuigde conservatieven - van mening waren dat het afluisterprogramma illegaal was. Maar nadat ze zich in 2004 verzetten tegen continuering, verloren ze hun baan, sommigen gedwongen, anderen vrijwillig, aldus Newsweek. Democraten willen ook deze ambtenaren horen. Specter liet gisteren doorschemeren dat hij dit verzoek steunt.

Door het wegvallen van de grootscheepse steun van de Republikeinen - waar Bush tot eind vorig jaar bijna als vanzelf op kon rekenen - kunnen er de komende weken meer verrassende dingen gebeuren. Het was president Jimmy Carter die in 1978 de wet introduceerde waarmee het afluisteren van Amerikanen zonder gerechtelijke toetsing werd verboden. Ook Carter heeft gezegd dat Bush de wet heeft overtreden. Specter kreeg zondag de vraag of hij Carter een interessante getuige vindt. Zéér interessant, zei Specter.

Alles wijst erop dat de risico's voor Bush groot zijn. Deskundigen zeggen dat de suggestie van de regering, dat slechts enkele honderden terreurverdachten zijn afgeluisterd, niet kan kloppen. De uitvoerende inlichtingendienst, de NSA, staat erom bekend dat hij met programma's werkt waarin tienduizenden mensen worden 'getapt', om op basis daarvan te bepalen wie mogelijk een terreurverdachte is.

En het Witte Huis heeft tot nu toe vrijwel geen onafhankelijke deskundigen kunnen vinden die willen betogen dat de regering bevoegd was dit afluisterprogramma buiten de rechter om op te zetten. De president verwijst naar ingewonnen adviezen, maar weigert deze te overleggen. Gevolg is dat de Senaat nu overweegt de president te dagvaarden.

Democraten zien dit met plezier aan. Zij redeneren dat een rechter zich het beste zo snel mogelijk over de controverse kan buigen, overtuigd als ze zijn dat de president zijn boekje te buiten is gegaan.