In Twente is een Cranach onvervangbaar

Het Rijksmuseum Twenthe verliest geen vier maar twee schilderijen door de Goudstikker-claim. Maar het blijft een probleem. 'Elk draadje dat je eruit trekt, geeft een ladder.'

Teleurstelling, verwarring en opluchting in het Rijksmuseum Twenthe. De ene dag vreest het Enschedese museum vier kunstwerken uit de Goudstikker-collectie kwijt te raken, de volgende dag blijkt dat er twee mogen blijven. Toen directrice Dorothee Cannegieter vanmorgen via e-mail ontdekte dat twee schilderijen van Jan Provoost toch niet voorkomen op de lijst met 202 kunstwerken die geretourneerd worden aan de erven van de joodse kunsthandelaar, kon ze het 'haast niet geloven.' Tot gisteren circuleerden lijsten waar ze wel op stonden. Cannegieter: 'De communicatie laat te wensen over. Maar ik ben blij.'

Tot vanochtend ging het rijksmuseum ervan uit dat vier schilderijen afgestaan moesten worden. Behalve de werken Dominicus en Johannes de Doper van Provoost - twee zijpanelen van een drieluik - gaat het om een portret van Barbara van Saksen, geschilderd door Lucas Cranach, en een landschapsschildering van Jan van Goyen. Over het verlies van de laatste valt heen te komen - het stond per slot van rekening in depot - maar het verlies van de Cranach slaat een gat in de collectie. 'Je kunt onze collectie zien als een hecht vlechtwerk. Elk draadje dat eruit getrokken wordt, geeft een ladder', zegt Cannegieter.

De collectie, opgebouwd rond de kunstverzameling van het textielgeslacht Van Heek, wil een overzicht te geven van kunstwerken van de 13-de-eeuw tot heden. Schilderijen, beelden en boekdrukken uit de late middeleeuwen staan onder hetzelfde dak als meubilair van Rietveld en schilderijen van de COBRA-beweging. 'In de wijde regio zijn wij het enige museum dat zo'n overzicht biedt. In Amsterdam, aan het Museumplein, kun je je specialiseren, maar wij moeten aan iedere vraag voldoen.'

Die Goudstikker-schilderijen hangen in de zaal met werken uit de zestiende eeuw. Cannegieter wijst op het portret van Barbara van Saksen dat volgens haar goed uitbeeldt hoe de schilderkunst zich ontwikkelde van een gestileerde vorm met veel attributen en symbolen naar werken waarin de persoon centraal staat. 'Kijk hoe zelfbewust individuen poseren. Ze laten zich niet meer in een hoekje van het schilderij wegdrukken.'

Het verlies van het schilderij van Cranach is moeilijk op te vangen. Op veilingen wordt voor zijn werken 'een enorm bedrag' gevraagd, zegt Paul Knolle, conservator oude kunst en hoofd collecties van het Rijksmuseum Twenthe. 'We moeten reëel zijn, vervanging zal waarschijnlijk niet lukken', zegt Knolle. 'Hoe lossen we dit op? Dit lossen we niet op', zegt directrice Cannnegieter. 'We kunnen iets verplaatsen maar als je het echt goed wilt doen moeten we de zaal opnieuw inrichten.'

De bewuste schilderijen zijn al bijna vijftig jaar in Enschede, samen met andere werken die afkomstig zijn van Goudstikker. Omdat de joodse kunsthandelaar zaken deed met veel instanties en particulieren, onder meer de familie Van Heek, was er nooit enige argwaan. Dat er in Enschede ook 'Goudstikkers' zijn die niet vrijwillig zijn afgestaan, is pas de laatste jaren duidelijk geworden. 'Sindsdien zijn we met aankopen wel voorzichtiger geworden', zegt Knolle. 'Je wilt niet het risico lopen dat je iets later weer kwijtraakt.'

Dat de schilderijen worden teruggegeven, vindt Cannegieter geen probleem. 'Als er onrecht is gedaan, moet het worden hersteld. Bovendien vind ik het moreel niet verantwoord om kunst in huis te hebben die mensen onder dreiging van geweld is afgepakt.' Maar ze hoopt toch l dat ze met de erfgenamen van Goudstikker kan regelen dat de kunst in bruikleen in Enschede kan blijven hangen.