'Ik heb alle begrip dat er recht wordt gedaan'

De beslissing om een groot deel van de Goudstikker-claim toe te wijzen, heeft grote gevolgen. Reacties van onder meer de betrokken musea.

Boijmans Van Beuningen

Boijmans Van Beuningen verliest Claude Lorrains Kustgezicht met de roof van Europa (1647). 'Dat is voor ons een opluchting' zegt voorlichter Mirjam Gouweloos. 'De verwachting was dat wij zes schilderijen en twaalf tekeningen zouden verliezen, dus dat het bij dit ene schilderij is gebleven, valt mee. Helaas was dit doek wel een hoogtepunt uit onze collectie oude kunst. Maar het Boijmans beschikt over een uitgebreide collectie oude kunst, dus het verlies is goed op te vangen. Bovendien hebben we dit schilderij nooit als ons bezit gezien; we hadden het in bruikleen van het Instituut Collectie Nederland (ICN) en hebben dus altijd geweten dat de kans bestond dat we het terug zouden moeten geven. Ook vinden wij het begrijpelijk dat er van het rijk geen compensatie komt voor de kosten voor onderhoud en reparatie - dat hoort bij het een bruikleen. Ik ga ervan uit dat het rijk bij dit besluit naar eer en geweten heeft gehandeld. Een eerdere restitutie, die van de collectie-Königs, is overigens wel eens in ons voordeel uitgepakt. Met de erven is toen overeengekomen dat een deel van die collectie in feite het Boijmans toekwam.'

Rijksmuseum

Het Rijksmuseum Amsterdam verliest 15 werken, waarvan de vier belangrijkste zijn: Salomon van Ruysdaels Rivierlandschap met veerpont(1649), Jan Steens Het offer van Iphigeneia (1671), De triomftocht van Aemilius Paulus van Anghiari-meester (1440-1460) en van de Meester van de Virgo inter Virgines zijn De opstanding van Christus (1470-1500). Directeur Ronald de Leeuw: 'Het Rijksmuseum verliest met de uitspraak weliswaar vijftien werken, waarvan vier heel belangrijk, maar omdat onze collectie uit ongeveer 5000 schilderijen bestaat kunnen wij dit verlies beter opvangen dan sommige andere, kleinere musea. Jammer is wel bijvoorbeeld het verlies van Rivierlandschap met veerpont van Salomon van Ruysdael. Dat is in zijn oeuvre een tamelijk zeldzaam werk, omdat hij vooral kleinere werken heeft gemaakt. Dit werk, en negen andere die nu terug worden gegeven, waren door de staat aan ons overgedragen. Vijf andere werken hadden we in bruikleen. Wij hebben voor de werken altijd als goed huisvader gezorgd, als ware het ons eigen bezit. Daarvoor verwachtten wij al geen compensatie. Maar sommige kleine musea kunnen het verlies moeilijker op eigen kracht opvangen. Wij hebben eerder al aangegeven te willen helpen door vergelijkbare werken uit te lenen. Wij roepen andere grote musea ook op om hetzelfde te doen.

'Belangrijk is nu vooral dat mevrouw Von Saher in alle rust kan besluiten wat er met de collectie gebeurt. Later kunnen wij dan wellicht de mogelijkheden onderzoeken om bepaalde ikoonwerken terug te kopen, wellicht met steun van de overheid.'

Frans Hals Museum

Het Frans Hals Museum in Haarlem verliest onder andere van J. Mostaert het Landschap met een episode uit de verovering van Amerika. Adjunct-directeur Michiel Kersten: 'Het recht moet zijn loop hebben, laat dat duidelijk zijn. De werken worden nu om moreel-ethische redenen teruggeven, maar we hebben er 50 jaar van kunnen genieten. Nee, wij verwachten geen compensatie.' Het grootste verlies is volgens Kersten het werk van Mostaert. 'Het is een landschap uit 1550, dus vrij snel na de ontdekking van Amerika door Columbus gemaakt. Heel bijzonder eraan is dat het een van de eerste realistische schilderingen van het Westindische landschap is. Wij hopen dat de staat bereid is om te doek aan te kopen of in bruikleen te vragen.'

Lakenhal Leiden

'Recht moet geschieden', is de eerste reactie van Jetteke Bolten Rempt, directeur Stedelijk Museum de Lakenhal in Leiden. 'Als de erfgename recht op de schilderijen heeft: terug met die dingen!' De Lakenhal raakt drie schilderijen kwijt, een Jan van Goyen, een Salomon van Ruysdael en een Isaac van Ostade. Bolten Rempt: 'De Lakenhal heeft twee thema's, de betekenis van Leiden en het Noord-Nederlands landschap. De drie werken zijn prachtige voorbeelden van dat landschap.'

Museum Prinsenhof

Museum Prinsenhof, Delft wil niet zeggen welke schilderijen in het geding zijn. Directeur Daniëlle Lokin: 'Terughoudendheid zou de musea sieren; dus ik ben terughoudend. We zullen de uitkomst respecteren. Als er een besluit is gevallen, dan is er wellicht met de erven te praten over bruiklenen. Compensatie voor restauratie is niet nodig; het onderhoud van schilderijen in bruikleen is eenvoudig een kwestie van goed rentmeesterschap.'

Bonnefantenmuseum

Het Bonnefantenmuseum, Maastricht verliest 38 schilderijen. Daaronder 'vroege Italianen' zoals de Madonna in aanbidding voor Christus' (15de eeuw) toegeschreven aan F. Lippi en Zuid-Nederlandse werken zoals A. van Dyck's Studie van een apostel en enkele 'Duitsers' zoals Venus en Amor uit het atelier van L. Cranach. Directeur Alexander van Grevenstein: 'Het is een groot verlies dat we op ons in laten werken. Wat de compensatie betreft: we hebben veel middelen gestoken in onze vroege Italianen, waaronder ook een deel van de Goudstikker-collectie. Ik had het netjes gevonden als het rijk eerder contact met ons had opgenomen over dit aspect. Nou ja, misschien is het ook wel begrijpelijk dat dit niet is gebeurd.'

Dordrechts Museum

Het Dordrechts Museum raakt vijf schilderijen kwijt, waaronder ht topstuk Gezicht op de Oude Maas te Dordrecht van Jan van Goyen.

'Verschrikkelijk. Dit is een trieste dag', zegt directeur Peter Schoon. 'Het eerste wat ik vanmorgen deed was naar het schilderij van Van Goyen toelopen op de zaal. Het is toch een soort kind van je. Het hangt hier als sinds 1948 en ik weet niet beter of het hangt er. Maar ik heb er alle begrip voor dat er recht wordt gedaan. We hebben altijd geweten dat het een bruikleen was. Dat staat ook keurig op het bordje. Maar we hebben het al zo lang in huis dat het voelt als bezit, zo vertrouwd is het.' Hoe het verlies te compenseren is, weet Schoon niet. 'De Van Goyen is onvervangbaar. We zullen andere schilderijen ophangen, meer kan ik er niet van zeggen.'

Politiek

John Leerdam, Tweede Kamerlid PvdA: 'Ik vind vooralsnog dat er geen compensatie moet worden gegeven aan de getroffen musea: dat je een schilderij restaureert, betekent niet dat dat schilderij van jou is. Ik begrijp de musea, maar het is niet terecht. Daarbij, deze zaak speelt al jaren, de musea hebben dit op z'n minst zien aankomen. De staatssecretaris heeft naar behoren gehandeld. Ik denk ook dat Nederland er eenvoudig niet onder uit kon. Dit is een heel duidelijke zaak.'

Margot Kraneveldt, Tweede-Kamerlid LPF: 'Het is een terechte beslissing van de staatssecretaris. De teruggave is een schuldbekentenis dat we na de oorlog slecht zijn omgegaan met de de nalatenschap van Goudstikker. Compensatie voor de musea vind ik onnodig; die hebben een halve eeuw illegaal kunnen genieten en moeten nu hun verlies maar nemen.'

Boris Dittrich, Tweede Kamerlid, D66: 'Het is goed dat de schilderijen worden teruggeven. Wij hebben indertijd in de Kamer al gepleit voor een ruim restitutiebeleid. Het maakt ook een einde aan de jarenlange verdeeldheid. Musea kunnen gaan klagen over kale muren, maar ik voel meer voor de opvatting van Ronald de Leeuw van het Rijksmuseum. Hij zegt: 'we hebben nog zoveel kunst in depot, laten we kijken hoe we elkaars collectie kunnen versterken'.'