Behaarde mensjes op Flores

Het verband tussen de prehistorische Floresmens en lokale volksverhalen over kleine mensjes op het eiland blijft antropologen intrigeren. Gregory Forth vond de lokale verhalen altijd al opvallend realistisch.

Op Flores circuleerden altijd al verhalen over wilde kleine mensjes. Sinds op Flores een prehistorische mensachtige van een meter lang is gevonden, die in ieder geval 12.000 jaar geleden nog op het eiland rondliep, zijn antropologen nog meer dan voorheen in die verhalen geïnteresseerd. In Leiden wordt daarom deze week een meerdaagse wetenschappelijke bijeenkomst gehouden over 'harige mensachtigen' in de verhalen en mythen van Zuidoost-Azië.

De in Flores gespecialiseerde antropoloog Gregory Forth (University of Alberta) is de initiatiefnemer van het symposium. Forth schreef al in 1998, vijf jaar voor de vondst van de Floresmens, over de ebu gogo, de behaarde dwergmensen uit de verhalen van de lokale bevolking op Flores. 'In een voetnoot merkte ik toen op dat ze zo realistisch beschreven werden', vertelt Forth tijdens een gesprek in Leiden, 'dat het leek alsof het verhaal verwees naar een eerdere bevolkingsgroep op Flores. Ik dacht toen aan andere mensen, niet aan andere mensachtigen.'

De verhalen worden vooral op Midden-Flores verteld. De huidige bewoners, de Nage, zouden zich daar twee- of driehonderd jaar geleden in verlaten gebied hebben gevestigd. Het verhaal wil dat ze al gauw in contact kwamen met kleine, behaarde mensjes, die ook wel op apen leken en een klein beetje konden praten. Omdat deze wezentjes voortdurend gewassen en andere dingen stalen, besloot men om ze uit te roeien. De kleine mensjes kwamen ook op dorpsfeesten af, waar ze te kennen gaven dat ze ook wilden eten, drinken en dansen. Tijdens een van die feesten werden ze dronken gevoerd met palmwijn en 's nachts, toen ze in een grot lagen te slapen, werden ze opgesloten en levend verbrand.

Elders op Flores wordt verteld dat er nog steeds van die kleine behaarde mensjes zijn en dat men ze af en toe ziet. 'De gebruikelijke interpretatie van dit soort verhalen is natuurlijk symbolisch', zegt Forth. De ebu gogo zouden dan de onbeschaafde toestand representeren: ze wonen in een grot, lopen naakt rond, hebben nauwelijks werktuigen en ze stelen. De boodschap is: zo moet je als mens niet leven. Maar mythische verhalen zitten in de regel ingewikkelder in elkaar en bevatten meer overdrijving en metaforen. Deze verhalen zijn rechttoe rechtaan.'

In de beschrijving van de ebu gogo zit ook wel wat overdrijving, moet Forth erkennen. 'Het verhaal wil: als je ze een kommetje met eten gaf, aten ze niet alleen het eten op, maar ook het kommetje. Ook wordt verteld dat de vrouwelijke ebu gogo grote hangborsten hadden. En dat vind je terug in allerlei andere verhalen over wilde mensachtigen en op mensen lijkende geesten, niet alleen in Azië, maar ook in Europa.'

Maar nu is er dus die gelijkenis met de Floresmens. De meest recente Floresmens waarvan resten zijn gevonden, leefde 12 duizend jaar geleden. Erg lang geleden, geeft Forth toe. 'Het culturele geheugen kan zo'n afstand niet overbruggen, lijkt mij. Maar het wordt natuurlijk een heel andere kwestie als er nog resten van de Floresmens van tweeduizend of duizend jaar geleden worden gevonden.'

Vooralsnog is het dus vooral nuttig om de Flores-verhalen te plaatsen naast vergelijkbare verhalen uit andere delen van Zuidoost-Azië. Froth: 'Maar er is nog een benadering: de etnozoölogie. Door te kijken naar de manier waarop de lokale bevolking praat en denkt over dieren.' Forth publiceerde eerder een boek over de etnozoölogie van vogels op Midden-Flores. 'Vogels kunnen het onderwerp van fantastische verhalen zijn, waarin ze opeens kunnen praten en wonderbaarlijke dingen doen. Maar de bevolking kan die vogels en hun gedrag ook realistisch beschrijven, met oog voor reële details. Ze praten dus op twee verschillende manieren over vogels, en ook over andere dieren.'

De ebu gogo worden in de verhalen als een soort dieren beschreven, ondanks het feit dat ze een klein beetje kunnen praten. Forth: 'Het is interessant om na te gaan hoe men dat precies ziet, hoe de ebu gogo zich tot andere dieren verhouden en waar precies de grens ligt tussen mens en dier.'