Zijn er grenzen aan de tekenvrijheid?

Zijn de Deense spotprenten een onaanvaardbare, botte belediging, of vallen ze binnen de grenzen van wat moet kunnen in een open samenleving? Hieronder een aantal internationale reacties en brieven van lezers. Een verdere selectie uit de ongeveer 25 brieven van dit weekeinde op de website.

Botsing van beschavingen

Toen enkele jaren geleden de politicoloog Huntington zijn concept van de 'botsing der beschavingen' presenteerde, oogstte hij veel kritiek. Moslims reageerden fel, omdat Huntington het gewaagd had de 'bloedige zoom'' van de islam na te trekken en de islamitische cultuur een met moderniseringsangst verbonden (politieke) agressiviteit toe te schrijven.

Een tijdgeest die de correcte interculturele dialoog propageerde en graag de ogen sloot voor verschillen en conflictueuze aspecten, voelde zich daardoor geprovoceerd.

Maar in de praktijk is niet Huntingtons stelling gesneuveld. Wanneer de westerse en de islamitische cultuur - met hun verschillende en zelfs onverenigbare idealen - botsen, komen zelden harmonische krachten vrij, maar doen zich veelal misverstanden voor, en soms zelfs veel erger.

Dat is het kader waarbinnen zich thans een krachtmeting afspeelt die in Denemarken is begonnen, van daaruit door radicale imams naar het Midden-Oosten is geëxporteerd, en intussen welhaast wereldwijde dimensies heeft aangenomen. De dreigende reacties op de publicatie van tekeningen van de profeet Mohammed bevestigen alleen maar dat er een groot onderscheid bestaat: in religieuze overtuigingen, in zeden en in constitutioneel bestel - als je daarvan, gezien de autoritair-dictatoriale regimes in vele islamitische landen, spreken mag.

Hier botsen velen zaken. Men kan deze botsing, zonder haar te verhevigen, evenmin loochenen als met goedbedoelde, maar onwaardige verontschuldigingen tegengaan.

Verhelderend is wat de Turkse premier Erdogan over het conflict rond de tekeningen heeft gezegd: die zouden een 'aanslag op onze geestelijk-morele waarden'' zijn. Zoals bekend wil Erdogan het islamitische Turkije laten toetreden tot een Europese Unie waarin andere geestelijk-morele waarden gelden - waarvan hij de christelijke geschiedenis en het vormende politieke vermogen blijkbaar niet hoog aanslaat.

Hoe moet en kan in zo'n situatie iets aaneengroeien? Stelt men zich de integratie zo voor, dat ooit een religieuze politie over de persvrijheid zal oordelen, en dus onze fundamentele overtuigingen zullen worden beoordeeld naar de maatstaven van een andere cultuur? Dat zou een opvatting van tolerantie zijn die zichzelf verloochent.

(Hoofdartikel Frankfurter Allgemeine.)

Showprocessen als onder Stalin

[...] Met een mengeling van economische dwang, doodsbedreigingen en demonstraties exporteert een combinatie van overheidsvertegenwoordigers en anderen geleidelijk aan het repressieve stelsel van het Midden-Oosten naar Europa. Wat de redactie van de Jyllands-Posten te verduren heeft doet denken aan wat dissidenten onder het communisme moesten doormaken. De islamisten kunnen journalisten niet naar een goelag sturen, maar zij kunnen hun het zwijgen opleggen door te dreigen hen te vermoorden. [...] De wijze waarop de krant uiteindelijk gedwongen werd publiekelijk berouw te tonen, deed denken aan de showprocessen onder Stalin.

[...] De steun die kranten in heel Europa de afgelopen dagen hebben betuigd door de spotprenten ook af te drukken, is zeer welkom. Maar de overgrote meerderheid van de Europese media heeft zich afzijdig gehouden. En dus was het uiteindelijk te weinig en te laat, want het kwam net nadat de Denen gedwongen waren te 'bekennen'. [...] Wat de Denen - en misschien heel Europa - feitelijk de das heeft omgedaan, was het gebrek aan solidariteit van andere regeringen. De Europese Unie mag graag voor de onbenulligste zaken, van landbouwsubsidies tot BTW-tarieven, 'spoedbijeenkomsten' houden. Maar toen een van haar kleinste leden werd aangevallen enkel en alleen omdat het een Europees land is, omdat het opkwam voor de waarden en normen waarop de EU is gegrondvest, bleef het in de Europese hoofdsteden doodstil. Die stilte is in de islamitische wereld gehoord en begrepen.

(Daniel Schwammenthal in de Wall Street Journal van vandaag.)

Wijsheid en voorzichtigheid

[...] Nu is het een machtsstrijd. Wie zal het laatste woord hebben? Wie heeft gelijk? Wie zal winnen? Wat willen we, onze wereld polariseren of bruggen bouwen?

Laten we een echt debat voeren over de toekomst van onze samenleving. Moslims moeten begrijpen dat er in Europa vrijheid van meningsuiting bestaat. [...] Aan de andere kant moet er onderling begrip zijn dat gevoelige kwesties met wijsheid en voorzichtigheid aan de orde gesteld moeten worden, niet met provocaties. Juist omdat je het recht hebt iets te doen, betekent dat nog niet dat je het móet doen. Je moet begrip opbrengen voor de mensen om je heen. Ga ik mensen beledigen omdat ik dat mag? Nee. Dat heet burgerlijke verantwoordelijkheid.

(Tariq Ramadan, Oxford University, in de International Herald Tribune.)

Europese reactie is teleurstellend

[...] In de islamitische traditie geldt iedere afbeelding van Mohammed als godslasterlijk. Het was te voorzien dat radicale islamisten, die welhaast ieder voorwendsel plegen aan te grijpen om tegen het Westen tekeer te gaan, op de publicatie van de spotprenten woedend en met geweld zouden reageren. [...] De leider van de regerende Hezbollah-factie in Libanon heeft gezegd dat dit alles had kunnen worden voorkomen als de romanschrijver Salman Rushdie maar was vermoord. Honderden studenten in Pakistan scandeerden 'Dood aan Frankrijk'' en 'Dood aan Denemarken''.

Het meest ontmoedigend is de reactie van regeringen in het Midden-Oosten en Europa. De eersten hebben de gelegenheid aangegrepen om de aanzienlijke verontwaardiging van hun onderdanen tegen het Westen te richten. Intussen verontschuldigen enkele Europese leiders, mogelijk bij wijze van overcompensatie van overheidsbeleid dat velen beschouwen als ongunstig voor islamitische immigranten, zich voor een van de essentiële vrijheden van de democratische wereld.

De Deense premier Anders Fogh Rasmussen, die maandenlang het verstandige standpunt heeft ingenomen dat de regering niets te maken heeft met het redactiebeleid van een particuliere krant, stuurt nu allemaal brieven rond dat hij het betreurt. Raymond Johansen, de Noorse onderminister van Buitenlandse Zaken, is naar Libanon gereisd om zich officieel te verontschuldigen.

Dergelijk optreden werkt de gevaarlijke notie in de hand dat regeringen verantwoordelijk en aansprakelijk zijn voor de particuliere media van hun land. Ook beoordeelt het ieder nieuwsbericht, satirisch of niet, naar de mate waarin het aanstoot geeft, en dat loopt gegarandeerd uit op zelfcensuur.

Het recht om aanstoot te nemen weegt veel minder zwaar dan het recht om niet te worden ontvoerd, of niet op grond van je nationaliteit aan geweld te worden blootgesteld, of je vrijheid van meningsuiting niet te laten beknotten. [...]

(Hoofdartikel Los Angeles Times.)

Wederzijds respect gevraagd

[...] Vrijheid van meningsuiting is een van de hoekstenen van ons democratisch systeem en we zullen hier nooit afstand van doen. Maar er zijn geen rechten zonder verantwoordelijkheid en respect voor verschillende gevoeligheden. De publicatie van deze karikaturen kan dan misschien volstrekt legaal zijn, maar je kunt er niet onverschillig tegenover staan en zou dus moeten worden verworpen uit een moreel en politiek standpunt.

Dit alles leidt uiteindelijk tot onbegrip en onjuiste voorstellingen van culturele verschillen die volmaakt in harmonie zijn met onze gemeenschappelijk gedeelde waarden. Het veronachtzamen van dit feit effent de weg naar wantrouwen, vervreemding en woede. Deze werken onwenselijke gevolgen in de hand die we met alle macht moeten vermijden.

De enige manier voor ons om een rechtvaardiger internationale systeem op te bouwen is via een maximum aan respect voor de geloofsovertuigingen van beide kanten.

We staan volledig achter het in acht nemen van de normen van het internationale recht en we verdedigen de internationale organisaties die daar vorm aan geven. Maar noch wetten noch instituties zijn voldoende om vrede in de wereld te verzekeren. [...]

(Premier Recep Tayyip Erdogan van Turkije en premier José Luis Rodríges Zapatero van Spanje in de International Herald Tribune.)

Relschoppers berechten

[...] Alle Libanese partijen moeten nu hun politieke invloed aanwenden om de regering te dwingen tegen de rellen in actie te komen. Allereerst moeten alle partijen samen zorgen dat de relschoppers worden berecht.

De schade die de relschoppers hebben aangericht - zowel aan Libanese eigendommen als aan het imago van de islam - is veel ernstiger dan die welke was aangericht door de spotprenten die de profeet Mohammed beledigden. Het publiek [...] heeft er recht op dat de schuldigen worden gestraft. [...]

(Hoofdartikel Daily Star - Beiroet.)