Rachmaninov IV

'Rachmaninov sloeg in 1917 per slee op de vlucht voor de Russische Revolutie. Op kerstavond vertrok hij vanuit St.Petersburg naar Denemarken. In zijn koffer zaten maar twee composities: de onvoltooid gebleven opera Monna Vanna en het half gecomponeerde Vierde pianoconcert. Er gingen tien jaar overheen voordat Rachmaninov het stuk voltooide. In 1927 speelde hijzelf de première in Philadelphia, maar de dramatische boodschap werd niet begrepen. Het Vierde pianoconcert flopte en Rachmaninov besloot het concert drastisch te herzien. Hij knipte er 200 maten uit en herschreef vele passages. Maar ook in afgeslankte versie sloeg het stuk niet aan. Totdat Ashkenazy en de Russische pianist Alexander Ghinding in 2001 besloten het concert in de originele versie uit te voeren. Zo begon de revival van Rachmaninovs Vierde pianoconcert, al is er nog steeds geen gedrukte uitgave.'

Nadat de Bulgaarse pianiste Marietta Petkova, die sinds 1990 in Nederland woont, vijf jaar geleden de aandacht trok met haar intense vertolkingen van Rachmaninovs Etudes en Preludes in het Amsterdamse Concertgebouw, werd ze benaderd door de Rachmaninov-kenner Elger Niels. In Helsinki had hij Ghinding het Vierde pianoconcert horen spelen en hij toonde Petkova een kopie van het handschrift. Vanaf donderdag speelt Petkova de Nederlandse première bij het Noord Nederlands Orkest.

'In een briefwisseling met Nikolai Medner, de pianist aan wie hij zijn Vierde pianoconcert opdroeg, schreef Rachmaninov dat hij zich schaamde voor zijn overweldigende partituur. Er was veel teveel roes en bedwelming, net als bij Wagner. Rachmaninov wilde heldere muziek schrijven, maar in de turbulente periode waarin zijn Vierde pianoconcert ontstond werd hij gekweld door hevige twijfels en onzekerheden, die in deze muziek tot uitdrukking komen.

'De eerste schetsen stammen uit het oorlogsjaar 1914. Veel vrienden van Rachmaninov sneuvelden en hij raakte in een depressie. In 1914 en 1915 heeft Rachmaninov bijna alleen koorwerken geschreven en daarnaast werkte hij door aan het Vierde pianoconcert. Toen hij de zangeres Nina Koshetz ontmoette, leefde hij weer op en schreef voor haar in 1916 zijn prachtige Liederen, op. 38.

'Ook al veroverde Rachmaninov na 1917 de Westerse wereld als pianovirtuoos, dirigent en componist, hij verloor voorgoed zijn vaderland. Daarmee had hij het heel moeilijk. In zijn Vierde pianoconcert hoor je hem worstelen met de turbulente situatie waarin zowel Rusland als hijzelf verkeerde.

'Dit werk heeft voor mij dan ook een andere straling dan al zijn andere concerten. Het doet me denken aan Oorlog en Vrede van Tolstoi. Die roman gaat over alles. Over het ineenstorten van tsaristisch Rusland, maar ook over het lot van het individu. Net als Rachmaninovs Vierde pianoconcert, een meesterwerk vol tegenstrijdige emoties, waarin alles met alles vervlochten is. Het is een hartverscheurend panorama van de jaren 1914 tot 1926, een vulkanische uitbarsting met een meedogenloze motoriek.

' In de originele versie borrelt dit alles spontaan en recht vanuit Rachmaninovs hart op, en juist daardoor is deze versie zo geloofwaardig. De muziek is grimmig, introvert en demonisch, er is geen happy end. Het is alsof Rachmaninov met dit werk zijn onthechting wilde vrijvechten. Het Vierde pianoconcert is muziek waarin de pianist zich koortsachtig van zijn glansrol bevrijdt.'

Noord Nederlands Orkest o.l.v. Jacques Mercier m.m.v. Marietta Petkova: Pianocnert nr 5 van Rachmaninov en muziek van Sjostakovitsj (Feestouverture, Symfonie nr 9) en Mosolov (De ijzergieterij): 9/2 De Lawei Drachten (0512) 335050; 10/2 De Harmonie Leeuwarden (058)2330233; 11/2 Oosterpoort Groningen (050) 2680111.