Overlaad ons met schuld en schaamte

Het gebeurt niet zo heel vaak dat je naar de radio luistert, en dat het om actualiteiten gaat, en dat je dan bevangen wordt door een mengeling van schaamte, verontwaardiging en meegevoel. Het ging over het achttienjarige meisje Taïda Pasic, afkomstig uit Kosovo. Haar familie is vorig jaar, na vijf jaar wachten, te verstaan gegeven dat ze geen verblijfsvergunning zou krijgen en dat een vrijwillige terugkeer zou betekenen dat hun oudste dochter Taïda de kans zou krijgen om alsnog hier haar vwo af te maken. Althans, zo heeft dat gezin dat begrepen. Maar zoals we inmiddels allemaal weten, de IND zag dat anders en vond dat Taïda, die dit jaar eindexamen doet, wel degelijk het land uit moet en geen recht heeft op een verblijfsvergunning. Misschien heeft de IND wel gelijk - het gaat hier om ingewikkelde juridische procedures met veel regels en voorschriften, die zijn niet eenvoudig te doorzien. De wet is soms heel hard.

Op de radio kwam aan het woord de vader van het pleeggezin waarin zij verbleef. Hij vertelde iets wat ik toen nog niet wist: dat Taïda zich op het politiebureau in Winterswijk had moeten melden, onder schooltijd, en vandaar binnen de kortste keren was doorgevoerd naar de gevangenis op Zestienhoven. Bij het gesprek was ook de voorzitter van Vluchtelingenwerk Nederland aanwezig. Hij zei: 'Dat is een heel nare gevangenis.' De pleegvader vertelde dat het meisje niets bij zich had gehad, allicht niet. Ze had niet naar huis mogen bellen, zelfs niet eens om om een tandenborstel en schoon ondergoed te vragen, niets. Meegenomen en opgesloten.

Je probeert het je voor te stellen. Achttien jaar. In een cel op een 'uitzetcentrum', ook een mooie verrijking van het Nederlands. Niemand mogen spreken, niks bij je. Zou ze aan die agenten gevraagd hebben: mag ik niet even naar huis bellen, mag ik niet even een paar spullen halen? Vast. Maar die zeggen dan met een uitgestreken gezicht: 'Nee, dat mag niet.'

Staat dat ook in de wet? Dat je tegen een jong meisje zo honds mogelijk moet zijn? Denken die mensen dan stoere dingen als: ze was mans genoeg om hier te komen, dan is ze ook mans genoeg om de cel in geslingerd te worden? Denkt minister Verdonk zulke dingen?

De directeur van Vluchtelingenwerk zei het ook: 'Waarom moet dat op zo'n ruwe en onmenselijke manier?' Ja, waarom.

Ik moet eerlijk zeggen dat de tranen me in de ogen sprongen - en dat ik niet meteen wist wat voor tranen dat waren. Zeker niet alleen medeleven, al zat dat er ook in. Maar ook hulpeloosheid en machteloosheid en schaamte.

Kun je je schamen voor je land? Blijkbaar. Je kunt je schamen voor alles waarvan je vindt dat het bij je hoort. Daarom doen wij Nederlanders vaak zo besmuikt als we andere Nederlanders zien in het buitenland die zich, naar nationale gewoonte, luidruchtig en bot gedragen: ze horen bij ons, maar we zouden dat liever niet zien. Zoals kinderen zich hevig voor hun ouders kunnen schamen.

Emoties, schrijft Marthe Nussbaum in haar boek Oplevingen van het denken. Over de menselijke emoties, zijn in wezen gedachten en geen aandoeningen. Ze vloeien voort uit de oordelen die wij hebben over wat goed en belangrijk is voor onszelf en in bredere zin voor het algemeen welzijn. Zonder zulke oordelen zijn we niet in staat te leven, omdat we niet meer in staat zijn te kiezen - alles is dan even belangrijk of onbelangrijk. Mijn schaamte en verontwaardiging hadden te maken met een oordeel over hoe we leven, hoe we zijn. Nederland hoeft geen volmaakt land te zijn. Maar het moet wel een land zijn waar een gedeelde opvatting bestaat over hoe je iemand behandelt of niet.

Het is al heel lang zonneklaar dat het verhaal over Nederland als tolerant land, menselijk, misschien een beetje bot maar au fond niet ongeschikt, humanitaire traditie van jewelste, dat dat een mythe is. Een mythe die nog zo weinig op de werkelijkheid lijkt dat hij op bezwijken staat - maar dat menigeen voor zijn gevoel van welzijn het wel nodig heeft te denken dat die mythe op waarheid berust. Incidenten als dit met Taïda scheuren het vertrouwen dat dit land au fond nog wel deugt, aan stukken. Ze maken een gat in de misschien niet zo hevige, maar toch liefde die je voor je eigen land voelt.

We hebben een harder asielbeleid gewild, we hebben althans in meerderheid steeds gestemd op partijen die dat propageerden. We hebben een harder asielbeleid gekregen. Ik weet niet of we moeten willen dat alle Kosovaarse families met aardige kinderen in Nederland blijven. Maar wat we zeker moeten willen is dat we ons behoorlijk, gastvrij, humaan gedragen tegen andere mensen. Het is niet 'flink' en 'duidelijk' en van een 'rechte rug' getuigend om op een dergelijke manier op te treden tegen een scholier. Het zou veel flinker zijn om te zeggen: 'De regels staan niet toe dat je hier blijft. Maar wij zijn geen onmensen. Je mag je school afmaken, en direct daarna zit je in het vliegtuig.' De regels worden er niets minder van als ze met enig begrip worden toegepast.

Schuld en schaamte zijn bij uitstek menselijke emoties zei primatoloog Frans de Waal in de Wetenschapsbijlage van deze krant, twee weken geleden. Het is te hopen dat ze dat blijven. Zouden er ook uitgestorven emoties bestaan? Ik bid: Laat het deze niet zijn. Overlaad ons met schuld en schaamte. Opdat wij ons verbeteren.