'Menigeen denkt: val dood met je dialoog'

Kopenhagen was dit weekeinde het toneel van demonstraties voor en tegen de spotprenten over de profeet Mohammed. 'Er is geen andere oplossing dan de dialoog.'

Op het podium van het Kongen Nytorv-plein in hartje Kopenhagen houdt schrijver Carsten Jensen een pleidooi voor 'het Denemarken dat ik liefheb', een land van tolerantie en dialoog. Maar het is een moeilijke opgave die waarden uit te dragen als elders je ambassades en vlaggen in brand staan, zegt hij.

Een paar duizend Denen, vrijwel allemaal autochtoon, hebben deze zondag gehoor gegeven aan de oproep via sms'jes en internet om vreedzaam te demonstreren. De bijeenkomst is op het besneeuwde plein waar ook het kantoor van de Jyllands-Posten staat, de krant die eind september twaalf cartoons over de profeet Mohammed publiceerde en daarmee de toorn van grote delen van de moslimwereld over Denemarken afriep. Deense producten worden geboycot en diplomatieke vertegenwoordigingen in Damascus en Beiroet werden door woedende menigten in de as gelegd. De centrum-rechtse regering van Fogh Anders Rasmussen doet nu wat ze kan om de crisis te bezweren.

'Als de ambassades niet waren afgebrand, waren hier vast veel meer mensen geweest', zegt Tina Sørensen die met een brandende fakkel in de kleumende menigte staat. 'Nu denken veel mensen: val dood met je dialoog. Toch is er voor weldenkende mensen geen andere oplossing.' Een zangeres op het podium zingt: 'Love will keep you warm.' Het applaus klinkt dof door de handschoenen, maar de sfeer is vriendelijk.

Hoe anders is het een dag eerder in Kopenhagen. Tientallen ME-busjes jagen met loeiende sirenes door de binnenstad achter een groep van een paar honderd jonge immigranten aan. Die rennen met spandoeken voorzien van Arabische teksten voor de politie uit en schreeuwen leuzen. 'Een pro-islam bijeenkomst', vat een toeschouwer samen. De situatie is grimmig, zeker als de jongeren bij het treinstation Vesterport aankomen en klem zitten. Hun demonstratie is begonnen op het grote Radhus Pladzen, waar ze slaags raakten met een groep extreem-rechtse jongeren. Die zouden van plan zijn geweest korans in brand te steken - een grote angst, ook voor de Deense autoriteiten. De politie grijpt snel en in en weet de groepen te scheiden. In de noordelijker stad Hillerød lukt dat die middag niet zo snel en worden 162 arrestaties verricht voordat de rust terugkeert.

'Het is een recht onvriendelijk te mogen zijn'

Denemarken is in verwarring. Hoe ver kun je gaan met vrijheid van meningsuiting? En hoe heeft de zaak toch zo uit de hand kunnen lopen? Anoit Hassouni is een jongerenwerker, maar wordt gezien als informele leider van een jonge generatie allochtonen. Hij is zaterdag ook bezig geweest de gemoederen te bedaren. Op de schaatsbaan op het Blagards Plads, een pleintje midden in de multiculturele wijk Nørrebro, is hij mede-organisator van een wedstrijdje ijshockey tussen kinderen van alle kleuren. Vader Jens van een van de jongens keurt de actie van de Jyllands-Posten af, maar zegt tegelijk: 'Het zijn maar cartoons.' Hassouni ziet het anders, zegt hij, als hij later aan een tafeltje van het 'Cultuurhuis' zit dat op het schaatsbaantje uitkijkt. 'De tekeningen van Mohammed waren een laatste druppel.'

De moslimgemeenschap - ongeveer 3 procent van de Deense bevolking, zo'n 170.000 mensen - staat volgens hem al jaren onder druk. De regering heeft stringente immigratiemaatregelen genomen, waaronder een beperking van huwelijken met een partner uit het land van herkomst. Dat gebeurt onder invloed van de rechts-populistische Dansk Folkeparti (Deense Volkspartij), die de regering van Rasmussen aan een meerderheid in het parlement helpt. Het is een partij van ongezouten meningen, een partij waarvan prominenten op websites de islam met kanker vergelijken en later de webmaster de schuld geven. 'Moslims hebben telkens dat soort dingen over zich heen gekregen. Steeds hebben we geprobeerd oplossingen te vinden. Dit is te veel.' Hassouni was geschokt toen hij de tekeningen zag. 'Ik dacht waarom? Waar is dit voor nodig? Ik hou ook van de vrijheid van meningsuiting, maar je hebt tegelijkertijd respect te tonen.'

De regering-Rassmussen is in de ogen van Hassouni veel te laks geweest in het bestrijden van de opkomende crisis. Toen een groep Deense moslimleiders onder aanvoering van de Kopenhaagse imam Achmed Abu Laban met hun protest tegen de spotprenten geen gehoor vond bij de krant en bij de regering, trok een delegatie naar het Midden-Oosten, waar de zaak hoog werd opgenomen. 'De cruciale fout van Rasmussen is dat hij vervolgens weigerde de ambassadeurs uit de Arabische wereld te ontvangen toen die daar om vroegen.' Rasmussen vond dat hij geen mogelijkheden had om in te grijpen in de vrijheid van een krant. 'Maar leg dat tenminste persoonlijk uit aan de ambassadeurs! Nu was de boodschap van Denemarken: het kan ons niet schelen.'

Søren Espersen, parlementslid van de Dansk Folkeparti vindt juist dat Rasmussen het 'briljant' gedaan heeft. Volgens hem kwamen de ambassadeurs met 'eisen vooraf' en dat past niet in de diplomatieke mores. Espersen geeft de schuld van de crisis aan moslimleiders als Abu Laban die de zaak hebben aangegrepen om hun 'afkalvende aanhang' terug te winnen. Hij is niet bang voor verdere escalatie: 'Ik vind het wel een positieve ontwikkeling. Nu zien we wat ze echt vinden. Het wordt een wereldwijde zaak. De verschillen worden steeds duidelijker tussen onze westerse waarden en die in de islamitische wereld.'

Net als veel andere Denen denkt Espersen dat de protesten in het Midden-Oosten worden geregisseerd door de Arabische leiders. 'In Syrië gebeurt niets zonder toestemming van bovenaf. Je zag op de televisie dat de politie niets deed, alles is georchestreerd.' Voor Espersen zijn er 'geen grenzen' aan de vrijheid van meningsuiting. 'Ja, je mag niemand vals beschuldigen. Maar we mogen ridiculiseren, belachelijk maken, lachen. Dat doen we ook vaak om de koningin. De vrijheid van meningsuiting houdt ook het recht in om onvriendelijk te zijn.' Als de relatie van de huidige crisis met de immigratie-wetgeving ter sprake komt, doet de parlementariër gespeeld kwaad: 'Met onze immigratiewetten heeft het niets te maken! Terrorisme komt overal voor. Het kan ze echt niet schelen waar hun bommen ontploffen. Aanslagen in Jordanië, Indonesië, Londen, was dat vanwege de Dansk Folkeparti? Volgende vraag!'

De Denen zijn verdeeld, al voelen weinigen voor openlijke excuses van de regering aan de islamitische wereld. Volgens een opiniepeiling zou 47 procent van de Denen als hoofdredacteur van Jyllands-Posten de cartoons niet hebben geplaatst en 46 procent wel. De linkse krant Politiken stelde afgelopen week voor om als gebaar van dialoog geld in te zamelen voor een grote moskee in Denemarken - een lang slepende kwestie. 'We hebben nog nooit zoveel reacties gehad,' zegt Lars Halskov, ombudsman bij Politiken. 'Een kleine groep sprak over bloedgeld. Maar voor de rest is het vijftig procent voor, vijftig procent tegen.'