Het is voor uw eigen bestwil

One Flew Over the Cuckoo's Nest onder regie van Hans Croiset gaat vandaag in première. Achter de doldwaze machtsstrijd tussen patiënt en verpleegster gaat een eigentijdse parabel schuil.

De muur is hoog, heel hoog. En klein, heel klein, steken de patiënten daarbij af. Zij slijten hun dagen in een naargeestig gesticht. Een paar mannen zitten te kaarten: grauwe gezichten, sleur. Dan stapt een nieuweling de afdeling binnen. Randle P. McMurphy schudt handen en hij lacht. Hij negeert de bevelen van de staf en hij lacht. Hij lacht de sleur aan flarden.

Het is een scène uit One Flew Over the Cuckoo's Nest - niet met Jack Nicholson maar met Victor Löw. En met Simone Kleinsma als zuster Ratched, McMurphy's tegenspeelster. Regisseur Hans Croiset leidt de repetitie van wat een toneelvoorstelling moet worden en hij knikt goedkeurend als de hoofdzuster de nieuwe patiënt bezorgd terechtwijst. 'Onze huisregels', zegt Kleinsma, 'dragen bij aan uw genezing. Het is voor uw eigen bestwil dat u moet meewerken.' Maar bij haar al bitser uitgesproken zin: 'U móet de regels volgen', grijpt Croiset resoluut in. 'Verblufter kijken, Simone.'

De regels en hun overtreders: daarover ging de film van Milos Forman uit 1975 waarmee Jack Nicholson doorbrak. Daarover gingen de roman van Ken Kesey uit 1962 en de kort erna verschenen toneelbewerking van Dale Wasserman. Croiset baseert zich op stuk en boek en Kesey's nog steeds actuele boodschap: die regels keren zich tegen de mens. McMurphy ('Mac') probeert het door zuster Ratched zo hartstochtelijk verdedigde systeem onderuit te halen en algauw is hij aan de winnende hand. Maar op het toppunt van zijn oproer slaat de stemming om. Een reeks rampzalige gebeurtenissen volgt.

Na de repetitie, in een theater in Veenendaal, zegt de regisseur: 'We hebben onze eerste leesdag in het Haarlemse Dolhuys gehouden. Een voormalig gekkenhuis, met echte isoleercellen. We kwamen er allemaal zeer depressief uit en dat smeedt een band. Omdat je allemaal weet dat je eigenlijk een beetje gek bent en je dat manmoedig probeert te bedekken.'

Hoewel Croiset het stuk rond 1960 situeert ziet hij in de psychiatrie toch dezelfde dingen als toen gebeuren. 'Elektroshock is weer in de mode gekomen. De film gaf een aanleiding om daarmee zo langzamerhand te stoppen. Om patiënten de maatschappij in te laten gaan. Lobotomie is nu verboden, maar men is wel bezig om dezelfde gedragsstoornissen met chips in de hersenen bij te werken. Het is schokkend dat wij bezig zijn om iedereen in het gareel te houden. Daar is het stuk een mooie metafoor voor.'

Victor Löw zit er ook bij, in de kantine, en hij vindt dít van McMurphy: 'Die man is zo open, zo naïef, zo vrij als mogelijk. Hij herinnert mij aan een zin uit Easy Rider: Everybody always talks about freedom, but when they see a free individual they are scared to shit. Ikzelf kan van alles een probleem maken. Het is lekker om een rem te zetten op een op die manier doordraaiende hersenmassa. McMurphy is ontdaan van bijna elk probleem.' Staat hij voor het goede en zuster Ratched voor het kwaad?

Nu mengt Simone Kleinsma, musical-ster en debutant-toneelactrice, zich in het gesprek: 'Dat is wat ik elke keer hoor als de mensen het over de film hebben. Ga jij die bitch spelen, vragen ze dan. Ik probeer géén bitch te spelen. Ze denkt echt dat haar orde voor de patiënten het allerbeste is.'

Croiset: 'Die zuster krabt mensen zo open dat ze het erger maakt. Terwijl ze meent dat zij de mensen helpt. Ze zet zich in voor een systeem dat iedereen sloopt, ook op een dag de bazen. Maar ze doorziet het niet. Dat is het tragische aan haar rol.' En hij concludeert: 'We hebben materiaal in handen waarmee de toeschouwers zich doodgeneren voor twintig lachorkanen. Dat ze denken: jezus, durven we om deze mensen te lachen? De zuster houdt een verhaal over het gezag. Dan zegt ze: heeft iemand iets te vragen? En een van de patiënten vraagt: hebt u een sigaretje voor mij? Dat is hetzelfde als president Bush met The State of the Union, die vertelt hoe het met Irak verder moet en een journalist zou opstaan en vragen: hebt u lekker geslapen? Dat ontregelt. En dat is wel nodig.'

One Flew Over the Cuckoo's Nest door Joop van den Ende Theaterproducties is t/m half juni te zien. Info: www.toneel.nl en 0900-3005000.