Forse boetes voor stiekem afval

Resultaten van controles op illegaal afvalvervoer in dertien EU-landen worden volgende week bekend. In Nederland controleert VROM. 'Dat wij ons laten zien, is al winst.'

Carl Huijbregts schudt misprijzend zijn hoofd. De VROM-inspecteur schijnt met zijn zaklamp in een zojuist onderschepte zeecontainer met bestemming China. De inhoudsbeschrijving op de vervoerspapieren - elektromotoren - komt niet overeen met de lading. Behalve motoren bevat de container pvc-buizen, brandvertragers en restanten van transformators. 'Vol schadelijke materialen zoals broom en PCB's', zegt Huijbregts. 'Hartstikke verboden.' De zending van in totaal veertien containers gaat terug naar herkomstland Duitsland; de opdrachtgever wacht een proces-verbaal. 'En een boete van tienduizenden euro's.'

Het ministerie van VROM heeft de afgelopen weken een grootschalige inspectie van grensoverschrijdende afvaltransporten gehouden in de havens van Rotterdam en Amsterdam. Honderden scheepspapieren, zeecontainers en opslagplaatsen zijn gecontroleerd op de aanwezigheid van verboden materialen. De resultaten van de inspectie worden volgende week bekendgemaakt.

De inspecties zijn onderdeel van een internationaal gecoördineerde actie. Dertien EU-landen voeren in onderling overleg havencontroles uit. Behalve Nederland zijn dat Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Spanje, Portugal, Zweden, België, Ierland, Polen, Malta, Letland en Slovenië.

Aanleiding is de brede stroom afval die jaarlijks illegaal de Europese grenzen passeert. In 2003 bleek 20 procent van de afvaltransporten die de Europese Unie verlieten, illegaal te verlopen. Vorig jaar ging het zelfs om de helft. Overtredingen bestaan uit het hanteren van de verkeerde vergunning of het vervoeren van materiaal dat überhaupt niet de grens over mag.

De lidstaten controleren gelijktijdig om te voorkomen dat bedrijven, die op illegale wijze van hun restmateriaal af willen, gaan 'port-hoppen'. Dit betekent dat zij de ene haven verruilen voor de andere zodra zij ergens op controles stuiten. Gezamenlijke controles zijn mogelijk omdat alle EU-lidstaten dezelfde regels voor grensoverschrijdend afvalvervoer hanteren.

Initiatiefnemer van de gelijktijdige acties is Nederland. Bedrijven hier hadden geklaagd over het strenge optreden van de overheid, waardoor buitenlandse bedrijven Nederland zouden mijden.

De nadruk lag de afgelopen weken op ladingen die bestemd zijn voor landen in Azië, Afrika en Zuid-Amerika. In de praktijk zijn dit meestal derdewereldlanden. Zij zijn in trek bij bedrijven die op een goedkope manier hun afval kwijt willen. Gedegen grenscontrole vindt er zelden plaats en milieunormen zijn er niet zo streng als in Europa. Het verbranden van een ton afval kost in Nederland gemiddeld - inclusief transportkosten - een kleine 200 euro. Nederland verbrandt jaarlijks ruim 50 miljoen ton.

De 'elektromotoren' voor China worden onderschept op de Maasvlakte in Rotterdam, voor de Delta-terminal van ECT, Europa's grootste containeroverslagbedrijf. Honderden vrachtwagens rijden dagelijks af en aan. Voor het daadwerkelijk openen van wagens werkt VROM samen met de douane, de enige instantie die wagens weer mag verzegelen zodat ze na inspectie verder kunnen.

Hoewel de resultaten van de recente inspectieronde nog niet bekend zijn, is het 'al winst dat wij ons laten zien', zegt een woordvoerder van VROM. Zij hoopt dat een afschrikwekkende werking uitgaat van de boetes van 450 euro per kiloton afval die het openbaar ministerie oplegt. Zij verwijst naar een illegale zending vorig jaar van 60 containers à 25 ton. 'Een boete van 675.000 euro. Dat tikt aan.'

Vorige week zijn in de Rotterdamse haven ook containers met verboden stoffen als CFK's onderschept. De vondst was geen gevolg van de speciale inspectieronde, maar van 'reguliere' controles. Maar het leidde wel tot de arrestatie van drie medewerkers van een afvalbedrijf met vestigingen in Lelystad en Brummen.

VROM beschouwt het toegenomen percentage verboden transporten als goed teken. Dat vorig jaar relatief meer vervoer illegaal verliep dan in 2003, zou een vertekend beeld zijn. Niet het illegale transport is toegenomen, maar de pakkans. 'In 2003 deden zes landen mee aan de controles, en vorig jaar negen', zegt inspecteur Jenny van Houten. 'En landen die vorige keer voor het eerst meededen, hadden meteen de meeste overtredingen.' Dat zijn Frankrijk en Zweden. Nederland completeert de topdrie, maar dat zou komen doordat het met Rotterdam de grootste haven van Europa binnen zijn grenzen heeft en dus automatisch veel zendingen verwerkt.

Van Houten plaatst een kanttekening bij de gecoördineerde controles. Als omringende landen niet net zo nauwgezet controleren als Nederland, heeft het weinig zin om streng op te treden. Het afval vertrekt dan wel via elders. 'We merken wel eens dat een transport dat bij ons gecontroleerd wordt, in bijvoorbeeld Antwerpen ongemerkt passeert. Zo kom je niet van 'port-hoppen' af.'

De inspecteur zegt dat Nederland rekening houdt met de mogelijkheid dat meer afval illegaal wordt verwijderd, sinds Duitsland in juni vorig jaar een verbod op het storten van afval heeft ingevoerd. Door het verbod op het goedkope, maar milieuonvriendelijke storten worden Nederlandse bedrijven - die altijd veel afval naar Duitsland brachten - gedwongen hun afval te verbranden, wat een stuk meer kost. Dumping kan dan verleidelijk zijn. 'Toch merken wij daar tot nu toe weinig van', zegt Van Houten. 'Duitsland werd vooral gebruikt als locatie voor bouwafval. Dat is te groot om te maskeren in een transport. Bovendien is lozen ervan niet lucratief.'

Niet iedereen is blij met de intensieve controles. Zelfstandig vrachtwagenchauffeur René Lindeman vindt dat chauffeurs de dupe zijn van zaken die hen niet aangaan.

Feit is dat bestuurders vaak niet weten of ze meewerken aan afvallozing. Zij mogen de verzegelde lading zelden inzien. Bij een vondst van illegaal afval gaan zij dan ook meestal vrijuit.

Maar vindt Lindeman de controles op zich niet nuttig? De chauffeur, tijdens de controles op de Maasvlakte langs de kant gezet met een lading oud papier, vindt het vooral te lang duren. 'Ik heb andere chauffeurs al gewaarschuwd via de mobilofoon.'