Peter Struycken: 'Hoe kom je uit het niets tot iets?'

In deel 8 van een serie over kunstenaars en hun inspiratiebron vertelt Peter Struycken over het schilderij Yellow Quadrilateral on White van Kazimir Malevich (1878-1935).

'Met de andere werken van Kazimir Malevich heb ik niets speciaals, maar net dit ene schilderij doet me iedere keer weer wat. Het is een okergeel werk, vrij schilderachtig van verfopbreng, en daarmee heel kenmerkend voor deze generatie van modernistische kunstenaars. Mondriaan bijvoorbeeld schilderde ook geen egale vlakken. En ook bij dit schilderij van Malevich is het handschrift nog heel mooi te zien. Je kunt eraan aflezen hoe het is gedaan, welke beslissingen de kunstenaar heeft gemaakt.

'Bij Malevich ervaar ik een onderwerpkeuze die volkomen abstract is. Dit schilderij is het meest abstracte kunstwerk dat ik ken. En dat past wel bij me. In mijn eigen werk ambieer ik ook een vrij hoge mate van abstractie. Maar het is niet de geometrie van de voorstelling waarin ik geïnteresseerd ben. Wat mij zo aanspreekt in deze Malevich is dat het schilderij op een buitengewoon kernachtige manier een denkbeeld samenvat waar ik me nu al jaren mee bezighoud.

'In mijn optiek zijn er in de schilderkunst maar twee toestanden waarin kleuren zich tot elkaar kunnen verhouden. Kleuren kunnen overeenkomen - wat niet wil zeggen dat ze hetzelfde zijn - en kleuren kunnen verschillen. Op het moment dat het verschil tussen twee kleuren groter is dan de overeenkomst, zie je een grens. En waar grenzen zijn, ontstaat vorm. Vorm wordt dus veroorzaakt door het verschil in kleur. Vorm is een afgeleide van kleur. Dat denkbeeld wordt in dit schilderij op een heel pregnante manier voorgesteld. Je ziet dat de vorm heel geleidelijk in de achtergrond overgaat, en aan de voorkant een scherpe grens heeft.

'Wat mij betreft vormen die twee aspecten, de geleidelijke overgang en de abrupte overgang, de essentie van alle schilderkunst die ooit gemaakt is. Ons kijken wordt bepaald door ons vermogen om kleurverschil en kleurovereenkomst te onderscheiden. Natuurlijk heb ik die waarneming op allerlei manieren aan de tand gevoeld. Ik heb gezocht naar tussenvormen. Maar die zijn er niet. Lijn is een kleurverschil. Een punt is een kleurverschil. Dat wordt in mijn eigen werk ook goed duidelijk. De postzegel van koningin Beatrix die ik 1981 ontworpen heb is daarvan misschien wel het bekendste voorbeeld.

'Het denkbeeld over de kleuren is eigenlijk supereenvoudig. Als je het je eenmaal realiseert, kun je het niet meer anders zien dan zo. Ik geef de voorkeur aan kleur boven vorm. Omdat vorm mij te verstandelijk is. Vorm heeft een hinderlijk soort herkenbaarheid. Naar kleur moet je steeds weer opnieuw kijken om het eigenlijke kleurgedrag te schatten. Je weet natuurlijk wel globaal dat het huis aan de overkant een soort bruinrood is, maar de kleur verandert voortdurend door de invloed van het licht. Het is gemakkelijker om de vorm van het gebouw in je herinnering te houden. Vorm is stabiel, maar kleur is veranderlijk en daardoor ook ontzaglijk veel intrigerender.

'Het schilderij van Malevich is de mooiste, meest passende samenvatting van dat denkbeeld over kleur. Het bevindt zich in de collectie van het Stedelijk Museum. Ik denk dat ik het daar voor het eerst gezien heb in de jaren zestig. Dat moet in de tijd geweest zijn dat Willem Sandberg directeur was. Het kan heel goed dat ik de Malevich al eerder was tegengekomen, maar me toen nog niet bewust was van de mogelijke interpretatie van het werk. Je kunt wel honderd keer langs een schilderij lopen voordat je ineens herkent waar het over gaat. Mijn eigen obsessie met de eigenschappen van kleur begon in de jaren zestig. Waarschijnlijk had ik het werk tot dan toe gezien als een geometrisch werk, en dat heeft in het algemeen niet zo mijn belangstelling.

'Pas toen ik in dit schilderij ineens de essentie van het schilderen herkende, ben ik dat idee op de pijnbank gaan leggen. Ik wilde onderzoeken of mijn idee over geleidelijkheid en nadrukkelijkheid klopte. Natuurlijk kun je zeggen: Malevich heeft zelf niets over dat idee geschreven, dus waarom zou jij het dan wel zo interpreteren? Maar ik denk dat een goed schilderij een hoop legale aanknopingspunten biedt waar de kunstenaar zelf nooit van gedroomd heeft. Je mag best je eigen interpretatie geven, zolang je die interpretatie ook maar op alle betekenisniveaus van het werk kunt volhouden. Als iemand zegt: dit is een voorstelling van een vliegend tapijt, dan is dat me te mager. Voor die interpretatie vind ik verder geen aanwijzingen terug in het schilderij.

'Zelf praatte Malevich vaak over leegte als hij het over ruimte had. Op basis van de theorieën die ik van hem ken, stel ik me voor dat hij de witte achtergrond als leegte bestempelde, waaruit hij dan die gele kleur liet ontstaan. Ofwel: hoe kom je vanuit het niets tot iets. Wat ik zo goed vind, is dat hij dat idee buitengewoon stellig geschilderd heeft. Op een reproductie is het niet zo best te zien, maar de gele verf is behoorlijk schilderachtig op het doek gezet. Het heeft niets van een voorzichtig poetsen, het is geen fijne of vloeiende overgang geworden. Malevich heeft geen illustratie of afbeelding willen maken, maar een voorstelling van een overgang. Je ziet het handschrift van de kunstenaar nog, en daaruit kun je aflezen dat iedere verfstreek bewust is neergezet. Dat is zijn grote kwaliteit, dat je in ieder onderdeel van het schilderij dat vermogen tot voorstellen ziet. Overal heeft Malevich die stelligheid: zo moet het.

'Natuurlijk heeft Malevich radicalere voorstellingen gemaakt dan deze. Denk alleen maar aan het Zwarte Vierkant. Maar voor mij is dit werk een icoon. Ik ben er vaak naar teruggekeerd, om te toetsen of de bekoring nog net zo hevig aanwezig was als ik me die herinnerde. Dat is iedere keer weer zo. Steeds word ik weer getroffen door de uitzonderlijke bondigheid waarmee hij een van de abstractste feiten van de waarneming voorstelt. Het is geen schilderij dat je achterover laat vallen door zijn pracht. Er zijn natuurlijk veel belangrijker schilderijen in de wereld, maar dit staat het dichtste bij mijn belevingswereld.

'Op kunstopleidingen worden vorm en kleur tot op de dag van vandaag als twee gescheiden aspecten gezien. Mijn idee over vorm als afgeleide van kleur is veel zuiverder. Men moet precies zijn over wat men ziet.'