Ongeschikt voor het vak

Studenten die zich onprofessioneel gedragen moet je laten zakken, vindt hoogleraar medisch onderwijs Jan Borleffs. En medisch specialisten zouden veel jonger klaar moeten zijn. Afgelopen dinsdag hield hij zijn oratie.

“Deze co-assistent is niet communicatief, maar hij is al zover gekomen in zijn studie. Het is zielig als ik hem laat zakken. Bovendien krijgen we hem dan nóg twee maanden op de afdeling.' Zo gaat het wel eens bij de stagebeoordeling van geneeskundestudenten, zegt Jan Borleffs (53), onderwijsdirecteur, internist en hoogleraar in het UMC Utrecht. Dinsdag hield hij zijn oratie. Maar een student die zich onprofessioneel gedraagt móet je laten zakken, ook al is het medisch-technisch nog zo'n bolleboos. Het maakt dan niet uit of het gaat om slechte communicatievaardigheden, onverantwoordelijk gedrag, een verkeerde attitude of niet kunnen samenwerken met artsen en verpleging.“

Het is niet goed als je pas aan het einde van je basisopleiding hoort dat je niet geschikt bent voor het doktersvak, vindt Borleffs. Het liefst zou je aankomend studenten al beoordelen op karakter en de aanleg voor bepaalde vaardigheden. Daarmee haal je je veel werk op de hals, maar dat is het waard. Kijk bijvoorbeeld naar het onderzoek in de New England Journal of Medicine van afgelopen december. Dat gaat over Amerikaanse artsen die voor de Medische Tuchtraad moesten verschijnen wegens onprofessioneel gedrag. Deze artsen blijken zich als student significant vaker dan hun studiegenoten zeer onverantwoordelijk te hebben gedragen. Bovendien reflecteerden ze onvoldoende op hun handelen en verbeterden ze hun gedrag niet op eigen initiatief. Het bevestigt wat we eigenlijk al wisten: al tijdens de studie is het ontwikkelen en monitoren van professioneel gedrag ongelooflijk belangrijk.“

In Utrecht moeten de studenten geneeskunde aan het einde van het eerste en tweede studiejaar een examen communicatievaardigheden en attitude doen, met rollenspelen. Pas als je daarvoor bent geslaagd, kun je beginnen aan de co-schappen. Borleffs: Ook tijdens de co-schappen worden professionele vaardigheden apart beoordeeld. Zijn ze onvoldoende, dan moet je een reflectieopdracht doen. Zak je twee keer, dan moet je bijvoorbeeld tijdens een extra stage bewijzen dat je gedrag verbeterd is. De incidentele student die zich herhaaldelijk niet professioneel gedraagt en er maar niet in slaagt zijn gedrag te verbeteren, willen we de toegang tot de studie permanent ontzeggen. Er ligt een nieuwe wet bij de Raad van State die ons dat mogelijk maakt.“

Vertraging

Ook bij de aanvang van de specialistenopleiding zou Borleffs beter en effectiever willen selecteren. Medisch specialisten zijn over de dertig als ze klaar zijn met hun opleiding. In onze buurlanden gaan specialisten járen eerder zelfstandig aan de slag.“

Die vertraging ontstaat vooral doordat studenten na de basisopleiding gemiddeld drie jaar moeten wachten voor ze kunnen beginnen met een specialistenopleiding. Niet dat er onvoldoende vervolgopleidingsplaatsen zijn. Maar veel studenten staren zich blind op een carrière in een populair vak als chirurgie, kindergeneeskunde of neurologie. Borleffs: Ze denken te weinig na over alternatieve loopbanen“, vindt hij. Als ze worden afgewezen voor een opleidingsplek, doen ze een of meerdere jaren ervaring op als bijvoorbeeld assistent-geneeskundige-niet-in-opleiding (agnio) en solliciteren opnieuw. En als ze worden aangenomen, moeten ze om organisatorische redenen meestal twee jaar wachten voor ze kunnen beginnen.“

Schakeljaar

Borleffs vindt dat we eens naar Vlaanderen zouden moeten kijken. Daar is het laatste jaar van de basisopleiding een schakeljaar. Studenten kiezen een specialisme en vullen het schakeljaar met stages die nuttig zijn voor dat vak. Daarna beoordeelt een ervaren sollicitatiecommissie iemands geschiktheid voor bijvoorbeeld kindergeneeskunde. Dat gebeurt op basis van kennis, vaardigheden en persoonlijkheid. Twijfels over capaciteiten worden open en eerlijk besproken. Word je aangenomen, dan kun je direct beginnen met de vervolgopleiding. Word je afgewezen, dan mag je het elders of volgend jaar nog eens proberen.“ Maar, zegt Borleffs, het is een goed moment voor bezinning. De student moet zich achter de oren krabben: zal ik goed en gelukkig worden in de kindergeneeskunde? Ben ik niet geschikter voor een ander vak? Een vak dat me net zoveel plezier en voldoening kan geven? Wellicht een vak dat minder populair is en waar de kans om aangenomen te worden groter is? Borleffs: Als je gedwongen wordt na te denken over de alternatieven, blijken die vaak net zo aantrekkelijk als het oorspronkelijke plan. Veel afgewezen Vlamingen kiezen voor een loopbaan als huisarts, sociaal-geneeskundige of wetenschappelijk onderzoeker. Daardoor is de gemiddelde leeftijd waarop bijvoorbeeld een huisarts of medisch specialist zich in Vlaanderen vestigt, gedaald tot dertig jaar of jonger.

Extra stage

Ik zou ons opleidingstraject graag naar het Vlaamse model inrichten. In Utrecht en Leiden hebben we het schakeljaar al, maar nog niet het strenge selectiesysteem met garantie op een naadloze aansluiting op een vervolgopleiding. Ook Groningen en Amsterdam ontwikkelen een schakeljaar. Studenten kunnen onderzoek doen of semi-arts stages lopen. Tijdens zo'n stage hebben de studenten niet de bevoegdheid maar wel de bekwaamheid van een arts-assistent. Ze krijgen onder supervisie van een specialist hun eigen patiënten en verantwoordelijkheden. Alles draait om het verwerven van vaardigheden zoals beschreven in het CanMEDS model.“ Volgens dat model moeten studenten expert worden op zeven terreinen, waaronder medisch handelen, samenwerken en verantwoord in de maatschappij staan. Dit model zal vanaf 2007 worden gebruikt in de specialistenopleidingen. Borleffs: Daar lopen we op vooruit. Persoonlijk zou ik het CanMEDS model graag invoeren als leidraad voor de hele basisopleiding.“

Om elke stage optimaal te gebruiken, moeten studenten tijdens het schakeljaar regelmatig een profiel van zichzelf schrijven, legt Borleffs uit. Daarin geven ze aan welke kwaliteiten ze al in huis hebben en welke vaardigheden ze verder willen ontwikkelen. Dat kan simpel zijn: wil je chirurg worden, dan moet je goed zijn met je handen. Studenten bespreken dat met hun begeleider. Ons eerste cohort is net afgestudeerd. Zowel studenten als staf zijn erg tevreden over het schakeljaar. Het studentenplatform van beroepsvereniging KNMG pleit zelfs voor landelijke invoering ervan.“

SCHOLIEREN IN HET LAB Vorige week stond op deze plek - als illustratie bij een artikel over de betrouwbaarheid van studenten als onderzoeksassistent - een foto van een Utrechts scheikundelaboratorium. Daarbij was vermeld dat er studenten te zien waren, het blijken echter scholieren te zijn, op stage bij de universiteit.