Een klein stukje waar

Poematoerist, ophokkip, pimpen - nieuw, leuk en nu al zo gedateerd dat ze al een nostalgisch gevoel opriepen voordat 2005 goed en wel voorbij was. Maar soms komt er een nieuw woord voorbij dat niet alleen staat voor een specifiek incident, modevlaag of elektronisch speeltje, maar in één briljante term een hele maatschappelijk-filosofisch-cultureel-politieke tendens samenvat.

In Amerika publiceert de American Dialect Society, een organisatie van taalkundigen, ieder jaar een ongewoon goed getroffen lijst met “woorden van het jaar'. Zo waren er voor 2005 onder andere de categorieën Meest Onnodige, Meest Waarschijnlijke Blijvertje, Meest Eufemistische (“extraordinary renditions') en als eenmalige speciale categorie het Beste Tom Cruise-Gerelateerde Woord (“jump the couch'). Maar als overall winner, het Woord van het Jaar, koos de organisatie “truthiness': “het beweren van dingen waarvan je denkt of zou willen dat ze waar zijn, in plaats van de feiten'.

Het woord is bedacht door Stephen Colbert, een komiek die in een satirisch televisieprogramma (de “Colbert Report') het Amerikaanse kabelnieuws parodieert. Wat we nodig hebben is meer truthiness, zei hij. “Wie is die Encyclopedia Brittannica om te beweren dat het Panamakanaal klaar was in 1914? Als ik wil zeggen dat het in 1941 was, dan is dat mijn goed recht. Ik vertrouw boeken niet. Ze zijn een en al feit, geen hart.' Een Amerikaanse professor in lexicologie legde het woord uit als “truthy, not facty'. Hij vervolgde: “De nationale discussie is nu, ten eerste, wie heeft de waarheid, ten tweede, wie heeft de feiten. Totdat we die twee weer bij elkaar brengen zullen we niet veel vooruitgang boeken.'

Hoe zou je het kunnen vertalen? Waarsig, waarig? Een beetje waar? Echtachtig? Waarachtig is helaas al vergeven. De schijn van waarachtigheid, niet gehinderd door de feiten. Roepen wat je wil dat waar is, in plaats van wat je weet dat waar is. Authentiek doen.

Volgens de American Dialect Society vat “truthiness' 2005 samen. Ik denk dat “truthiness' zo ongeveer de afgelopen vijftien jaar samenvat, en waarschijnlijk ook nog de komende vijftien jaar erbij. Misschien is het allemaal wel begonnen met hun Woord van het Jaar uit 1990, Bushlips (“onoprechte politieke retoriek'). Misschien is het al veel langer aan de gang. Hoe dan ook, “truthiness' lijkt de tijdgeest ongewoon goed te vangen.

Neem het schandaal rond de “memoires' van de Amerikaanse schrijver James Frey. Frey publiceerde in 2003 A Million Little Pieces, waarin hij naar eigen zeggen het verhaal deed van zijn drugs- en alcoholverslaving en hoe hij zich daar uiteindelijk eigenhandig, zonder verdere inmenging van de AA of irritante hulpverleners, van bevrijdde. Hij beschreef zijn lijdensweg in tal van gruwelijke, expliciete, heroïsche passages van het soort “epische kotspartij', “wortelkanaalbehandeling zonder verdoving', “zelfmoord van vriendinnetje', enzovoort. Al direct na publicatie verschenen er berichten op internet van ex-verslaafden en hulpverleners die beweerden dat Frey een bedrieger was, maar daar werd niet veel aandacht aan besteed door de reguliere media. Oprah nam het boek op in haar leesclub en Frey verkocht meer dan drie miljoen exemplaren in Amerika alleen.

Een paar weken geleden onthulde de onderzoekswebsite The Smoking Gun dat Frey alles uit zijn duim had gezogen. Frey, verontwaardigd, ontkende eerst alles, gaf toen toe dat “vijf procent' van het boek fictie was, en zei vervolgens dat het ging om de “essentiële', “emotionele' waarheid van zijn werk. Oprah steunde hem aanvankelijk, maar liet hem vorige week vallen als een baksteen in een uitzending waarin ze de schrijver en zijn uitgever ter verantwoording riep en verkondigde “diep teleurgesteld' te zijn.

Vervolgens werd de schuldvraag heen en weer gekaatst. Frey had het boek aanvankelijk als fictie aangeboden, maar het werd pas uitgegeven toen hij het non-fictie ging noemen. Wist de uitgever ervan? Wanneer? Had die het boek een roman moeten noemen? Had Frey in interviews moeten zeggen hoe het echt zat? Klopt het het dat memoires minder “feitelijk' zijn dan andere non-fictie boeken, zoals de uitgever beweert?

Allemaal interessant, maar de fundamentele vraag is hier: doet het ertoe? Maakt het iets uit of we te maken hebben met waarheid of truthiness?

Ik denk van wel. Zelfs in boeken. Het is geen toeval dat Frey zijn boek als fictie niet gepubliceerd kreeg. Daar was het niet goed genoeg voor geschreven. Nou kan een niet zo goed geschreven boek ook best gepubliceerd worden, maar het heeft dan wel een toegevoegde waarde nodig. Die kan bijvoorbeeld liggen in de persoon van de schrijver, denk aan de kinderboeken van Madonna. De belangrijkste toegevoegde waarde die een niet-zo-goed boek kan hebben, is waarheid. Lezers voelden zich letterlijk bekocht toen het bedrog van Frey aan het licht kwam, eisten en kregen geld terug van de uitgever. Een aantal lezers in Seattle spanden zelfs een rechtszaak aan tegen de schrijver wegens “verspilde tijd'.

Waarheid is waardevol. Waarom? Blijkbaar is het een schaars artikel in onze samenleving. Dat ga ik hier verder niet uitleggen, wellicht kunt u zelf een aantal voorbeelden bedenken.

Nu hoor ik de postmodernisten onder u woedend sputteren: “relatief subjectief waarheid bestaat niet' Ik hoor u en ik voel uw pijn. Maar laten we tóch nog eens kijken of het iets uitmaakt. Zijn er consequenties? Op Amazon.com staat een recensie van een lezer die beschrijft hoe een verslaafde kennis onder invloed van Freys boek de AA en NA (Narcotics Anonymous) verliet om het, net als Frey, zelf te proberen. Binnen twee maanden was hij dood. Waar gebeurd? Ik heb het niet kunnen checken, maar hulpverleners waarschuwen er al jaren voor dat mensen zich door Freys boek zouden kunnen laten beïnvloeden.

Neem de truthiness van de “Weapons of Mass Destruction' (overigens Woord van het Jaar in 2002). Had het consequenties? Vraag dat de Irakezen en de familieleden van omgekomen Amerikaanse soldaten.

Of neem een voorbeeld dichter bij huis. De Amsterdamse politiecommissaris Wijbenga heeft willens en wetens verkeerde informatie verstrekt over de onlusten in de Diamantbuurt. Lastige “kinderen' bleken 15 tot 19 jaar oud. Maakt het iets uit? Wel voor de joodse, Turkse en Marokkaanse organisaties die er een vergadering over belegden.

Waarheid of truthiness, maakt het iets uit? Meer dan ooit, nu het postmoderne gedachtengoed hartstochtelijk is omarmd door de regering-Bush, die onlangs bij monde van een woordvoerder beweerde: “Wij zijn een empire, en als we handelen, dan creëren we onze eigen realiteit.“