DNA in massagraf wijst uit: beruchte pest Athene was typhus

De pest die tussen 430 en 426 voor Christus een derde van de bevolking van Athene uitroeide was het gevolg van een besmetting met de tyfusbacterie. Dat concluderen Griekse onderzoekers op basis van DNA-analyses van tandmateriaal afkomstig uit een massagraf uit die tijd (International Journal of Infectious Diseases, januari). Tot nu toe was onze kennis over deze uitbraak die zich vanuit Egypte en Libië naar Griekenland verspreidde bijna uitsluitend gebaseerd op het ooggetuigenverslag van de Griekse historicus Thucydides in zijn boek over de Peloponnesische Oorlog. Op basis van zijn beschrijving van de symptomen, die hij overigens aan den lijve ondervond zónder er aan te overlijden, is er in de loop der eeuwen een waslijst aan mogelijke ziekten geopperd, variërend van anthrax en cholera tot malaria en zelfs de mazelen. Bij gebrek aan enig ander (microbiologisch) bewijs was de definitieve aard van de ziekte niet met zekerheid te bepalen.

In 1995 werd in het centrum van Athene op de klassieke begraafplaats Kerameikos een massagraf ontdekt met daarin ongeveer honderdvijftig individuen. In het graf aangetroffen aardewerk kon worden gedateerd op de tijd dat de pest in Athene woedde, terwijl de wanordelijke manier waarop de lichamen in het graf opeengestapeld waren erop wijst dat de begrafenis in grote haast moet hebben plaatsgevonden, mogelijk om andere bewoners tegen de ziekte te beschermen. Onderzoekers van de universiteit van Athene onder leiding van Manolis Papagrigorakis besloten daarop met behulp van DNA-analyse te bepalen aan welke ziekte de overledenen hadden geleden. Ze vermenigvuldigden stukken DNA uit het zachte binnenste gedeelte van tanden van drie willekeurig gekozen individuen. Hierin zijn vaak sporen van bacteriële infecties terug te vinden. De basenvolgorde van het daarin aangetroffen DNA vertoonde geen overeenkomsten met dat van bekende ziekteverwekkers als de builenpest, anthrax, tuberculose en pokken, maar wel met het DNA van Salmonella enterica serovar Typhi, de bacterie die tyfus veroorzaakt: 99% van het geïsoleerde DNA kwam overeen met dat van deze microbe. Op basis van controle-experimenten konden de onderzoekers uitsluiten dat het DNA afkomstig was van vuil aan de buitenkant van de tanden of van een toevallig in de aarde aanwezig micro-organisme. Ook de symptomen zoals die door Thucydides worden beschreven (koorts, uitslag en diarree) komen overeen met het van tyfus bekende ziektebeeld, al verhaalt deze van een heel acuut ontstaan van de ziekte, terwijl tyfus zich tegenwoordig veel langzamer ontwikkelt.