Vertrouwen is voedzaam

Bij het lezen van De tranen van de moordenaar denk je aanvankelijk: Stockholm-syndroom. En dat is ook wat een welzijnswerkster denkt over de omgang van de jonge wees Paolo met de misdadiger Angel: “Ze had psychiatrische rapporten gelezen, die uitlegden hoe de slachtoffers gehecht raakten aan hun beulen'. Maar, schrijft Anne-Laure Bondoux : “Ze had heel veel dingen gelezen, maar ze wist niets van de gevoelens die Paolo werkelijk met Angel verbonden'.

De lezer is er dan al lang van overtuigd dat niets minder dan liefde deze onwaarschijnlijke metgezellen verbindt. Les larmes de l'assassin, zoals de oorspronkelijke titel luidt, werd bekroond met de Prix de Sorcières, de Franse tegenhanger van de Gouden Griffel en Zoen. De Nederlandse vertaling is onlangs verschenen en dat is heel fijn. Want De tranen van de moordenaar is een bijzonder boek: origineel, wreed, teder en filosofisch.

Paolo Poloverdo woont met zijn ouders in de uiterste zuidpunt van Chili. Op een dag vermoordt de voortvluchtige misdadiger Angel Allegria zonder pardon zijn vader en zijn moeder. Angel laat Paolo leven, zonder te weten waarom, en trekt bij hem in. Dan komt daar Luis Secunda, zoon van een rijke wijnhandelaar die op de vlucht is voor alles wat van hem wordt verwacht. De wereldwijze Luis brengt de buitenwereld mee, met boeken en verhalen. Hij brengt Paolo en Angel uiteindelijk de buitenwereld in en verraadt hen daar. Angel kan zijn noodlot niet ontlopen, maar laat net genoeg menselijkheid achter om Paolo in staat te stellen een nieuw leven te beginnen.

De tranen van de moordenaar is een mythologisch verhaal, verteld op een toon van zo-gaan-die-dingen-nu-eenmaal. De personages worden voortgedreven door een noodlot dat afwisselend de gedaante aanneemt van het belaste verleden (Angel), de lichamelijke liefde (Luis) of de bemoeizuchtige overheid (Paolo). De vele gebeurtenissen spelen zich af in een tijdloos oerland; formeel het Chili van nu, maar wel in een verlaten deel, het “einde van de wereld', waar niets herinnert aan moderne tijden.

Bondoux heeft haar verhaal geladen met betekenissen. De tegenstellingen tussen stad en land, zomer en winter, verticaal en horizontaal worden onder meer zichtbaar in de strijd om de gunst van Paolo tussen Angel en Luis, die hem respectievelijk een vosje (natuur) en boeken (beschaving) schenken. Sartriaans absurdisme begeleidt Angel Allegria die urenlang bomen verzaagt tot hout, waarvan later zijn eigen guillotine wordt gemaakt. De veelvuldige gedaanteverwisselingen verwijzen naar Paolo (kind wordt volwassen) en Angel (moordenaar wordt vader).

De lezer ontdekt geleidelijk wat Paolo en Angel bindt: ze zijn de eersten in elkaars leven. Paolo is geboren uit “de sleur van het huwelijk' van zijn ouders, die hem verwaarloosden. Angel is de eerste die naar hem kijkt, al is het aanvankelijk met een moordenaarsblik. Op zijn beurt is Angel opgegroeid in achterdocht; Paolo is de eerste die hem vertrouwen geeft: “Angel had ontdekt dat het voedzamer is dan welke paté ook'. Beiden zeggen tegen elkaar: ik werd geboren op de dag dat jij verscheen. Is dat niet hetzelfde als zeggen: ik houd van jou?

In de liefde voor Paolo wordt Angel een goed mens. De man die de misdaden beging is een ander dan de man die ervoor moet sterven. Hij blijft een moordenaar, zegt een oude man. Hij zal nooit meer doden, zegt Paolo. Het is het debat dat onlosmakelijk verbonden is met de doodstraf, maar dat in jeugdboeken zelden zo pregnant zal zijn verbeeld als in De tranen van de moordenaar.

Bondoux tekent Angel als iemand die stopt met moorden, niet als een moordenaar die van binnen eigenlijk goed of gevoelig is. Het gevoelsleven van de personages blijft goeddeels buiten beeld. De enkele scènes waarin de emoties wel doorbreken - Angel huilt om een gedicht, Paolo om zijn moeder - zijn dan ook het minst overtuigend. Net als een surrealistische scène, waarin vermoorde kinderen elke ochtend in het bos komen spelen, doorbreken die het mythologische verhaal.

Bondoux vertelt dit verhaal met veel overtuigingskracht, die zij ontleent aan haar trefzekere formuleringen. Zoals over de vader van Luis: hij “besproeide zijn kinderen met zijn geld'. De tranen van de moordenaar is een magistrale jeugdroman, die ontroert en tot nadenken stemt. En uiteindelijk ook hoop geeft, omdat Paolo er ondanks alles in slaagt om een eigen leven op te bouwen aan het einde van de wereld - met een soort herboren Angel aan zijn zijde.

Anne-Laure Bondoux: De tranen van de moordenaar. Uit het Frans vertaald door Piet Meeuse. Gottmer, 158 blz. euro 12,50