“Ruim baan voor de elite'

Felix Rottenberg interviewt op televisie drie Nederlandse ondernemers met drie uiteenlopende visies. “We voelen de hete adem van Azië in onze nek.“

Handen uit de mouwen, tja, dat is niet genoeg meer, zegt Jaap Goudsmit. Als directielid van Crucell, een groot Nederlands biotechnologiebedrijf, wordt hij ondervraagd in het televisieprogramma No time for losers. Hij stelt vast dat de Nederlandse economie het dreigt af te leggen. Er is behoefte aan een elite van mensen die in staat is topprestaties te leveren, bezweert hij, en die elite zal moeten ontspringen aan de onvoorwaardelijke koestering van uitblinkers. Ja, dat gaat ten koste van minder bedeelden, die hebben pech, helaas. De camera zwiert om hem heen, kietelt hem bijna onder zijn kin. Hij laat zich niet vermurwen: “Het roer moet wèl om.“ Programmamaker Felix Rottenberg serveert koffie, “ouderwetse arbeiderskoffie''.

In No time for losers - De overlevingsstrijd van de Nederlandse ondernemer gaat Rottenberg, onder regie van Rudi Boon en Roel van Broekhoven, in gesprek met drie Nederlandse ondernemers, over hun, uiteenlopende, visies op de toekomst.

Er werd gefilmd in een kortelings verlaten fabriekshal, met een stevig accent op de werkvloerromantiek: wasbakken, stalen lockers, een plank vol veiligheidsschoenen. Een mystificatie? Rottenberg: “Nee. Die hal staat voor de wederopbouw van de jaren vijftig, zestig, zeventig. Ik herkende meteen de geur van de kantine: zo'n industriële geur van olie en schroeven.“ Die tijd is voorbij, niets aan te doen, en een plek geel licht in de donkere hal is daarom het gedroomde decor voor zijn gesprekken over de toekomst van de economie.

Aanleiding voor No time for losers is de groeiende onzekerheid in Nederland, zegt Rottenberg. “We voelen de hete adem van de Azië in onze nek. Daar is de produktie goedkoop, daar groeit ook de kennis. Gaan we het wel redden? Ik lig er zelf nog niet wakker van, nee, maar toen ik te maken kreeg met de WAO merkte ik al wel dat onze rechtspositie wankel is.“

Jaap Goudsmit was uitgangspunt voor het programma. “Hij heeft een scherpe opvatting: creëer een elite, vergeet de middelmaat. Alleen zo valt volgens hem de kenniseconomie op peil te houden.“

In Carel Maasland, directielid bij de Zweedse woonwinkels van Ikea, treft Rottenberg de vertegenwoordiger van een bedrijf dat juist rekening houdt met elke individuele werknemer, van laag tot hoog, “en het kent toch een groei van 10 procent per jaar“. Verder spreekt Rottenberg met Louwrens Dijkstra uit de directie van Hyva, een succesrijk Nederlands bedrijf. Het produceert hydraulische cilinders in vestigingen in 24 landen - behalve in Nederland. De laatste Hyva-fabriek werd onlangs verplaatst naar Oost-Duitsland. Daar, zegt Dijkstra, kost een medewerker 16 euro per uur in plaats van de Nederlandse 25 euro.

Geen vrouwelijk directielid te zien in dit programma. Hoe kan dat? “Die konden we niet vinden. Vrouwen zitten nog in de subtop, maar ze komen eraan. Nog drie, vier jaar en we hebben ze.“

Rottenberg tutoyeert Dijkstra en Maasland. Tegen Goudsmid zegt hij “u'. Opzet, verklaart hij: “Ik kende Goudsmid al, dat vraagt om gepaste afstand in zo'n gesprek. “U' is ook een verweer tegen zijn enorme charme. Dijkstra tutoyeren ging vanzelf. “Jij' zeggen Maasland past bij de Ikea-mentaliteit.“

De drie mannen ontvouwen elk al pratend een compleet andere analyse van de toekomst. Rottenberg zag geen heil in een onderling gesprek. “Ik wil ze hardop laten nadenken, doorpraten, redeneren. Zo'n debat draait uit op het verdedigen van standpunten.“

Rottenberg confronteert Maasland met Goudsmids voorkeur voor een meritocratie. De Ikea-directeur wil ,,in zo'n wereld niet leven“. En Rottenberg zelf? ,,Als ik eerlijk ben: ik weet het niet. Goudsmids pleidooi is relevant. Het is nu al zo dat de beste denkers hier rond hun negentiende naar het buitenland verdwijnen. Maar ik vrees de keerzijde: kweek een elite en je schept een klassenmaatschappij en zo wil ik niet leven. Wij staan voor de opgave Goudsmids behoud van talent te combineren met de Europese beschermcultuur. En we moeten af van de onhelderheid. Als we twintig jaar geleden het misbruik van de sociale voorzieningen hadden durven erkennen, dan was er nu ruimte geweest voor een Drees-achtige verzorgingsstaat. Maar politieke partijen dekken onaangename observaties bij voorkeur toe. Ze zijn net kerken. Ze geloven iets en als dat niet blijkt te kloppen, raken ze in paniek.“

Aan het slot van No time for losers wordt Rottenberg met stoel en al door de lege hal gereden en in een voorraadrek geschoven. “Ik word opgeborgen; dan kan iedereen weer over tot de orde van de dag. Of niet.“

Of hij dat rek nog uit komt?

“Natuurlijk. Altijd.“

Zondag 5 febr., Nederland 3, 22.25-23.25 uur. Tegenlicht: No time for losers.